Chủ nhật, 21/10/2018 | 08:05 GMT+7

Gian nan đi tìm công lý!

LSVNO - Dù trải qua biết bao cay đắng trong trại giam, nhưng cuối cùng ông Huỳnh Văn Nén sau 17 năm oan ức; tử tù Hàn Đức Long sau 11 năm, 2 tháng với cái án tử treo trên đầu và ông Trần Văn Thêm mang án oan suốt 46 năm xuyên 2 thế kỷ cũng được minh oan, trả lại tự do và danh dự. Có được điều đó không phải đơn giản, mà chính là nhờ sự kiên trì không mệt mỏi của những con người dám nói lên sự thật, tôn trọng công lý.

huynh-van-nen-5bcbd07a51c49

Ông Huỳnh Văn Nén xúc động khi nhớ mẹ - đã mất một năm trước khi ông được tự do. Ảnh: VTV

Từ những sai sót của các cơ quan tiến hành tố tụng, nhất là của cơ quan điều tra mà dẫn tới việc oan sai, đã làm cho các gia đình tan cửa nát nhà, với những nỗi đau cả về thể chất và tinh thần là những tổn thất không gì có thể bù đắp cho những mất mát của họ. Phải thẳng thắn thừa nhận rằng, những vụ án oan sai vừa qua đã lộ ra những “lỗ hổng” trong hoạt động điều tra, truy tố và xét xử ở Việt Nam hiện nay và cần được lấp kín ngay để lấy lại sự tin tưởng của người dân vào công cuộc cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Qua các vụ án oan, một đặc điểm chung rất dễ nhận thấy là luôn có những vi phạm tố tụng nghiêm trọng; kết luận vụ án thường mang tính áp đặt chủ quan của người tiến hành tố tụng; có dấu hiệu mớm cung, bức cung, nhục hình biến tướng trong quá trình điều tra. Tuy nhiên, những hành vi vi phạm này hầu như không chứng minh được hoặc không được hội đồng xét xử xem xét.

Để tránh việc ép cung, bức cung các đối tượng bị tình nghi phạm tội của người tiến hành tố tụng thì cần phải có người đối trọng về trách nhiệm. Đó chính là luật sư bào chữa. Điều tra viên, kiểm sát viên giữ nhiệm vụ buộc tội, luật sư bào chữa là người gỡ tội. Pháp luật tố tụng hình sự ghi nhận luật sư có quyền tham gia các buổi hỏi cung thân chủ của mình, sự tham gia của luật sư với vai trò đối trọng sẽ làm giảm tính chất “buộc tội” trong hỏi cung nói riêng và quá trình tố tụng hình sự nói chung. Luật sư bào chữa cũng giữ vai trò “giám sát” việc tuân thủ các nguyên tắc, quy định của pháp luật tố tụng hình sự của những người tiến hành tố tụng, làm cho quá trình giải quyết vụ án được khách quan, công bằng hơn và tất nhiên sẽ hạn chế việc ép cung, bức cung, từ đó sẽ giảm được án oan sai. Nâng cao vai trò, vị trí của luật sư trong việc tham gia tố tụng là một trong những nhiệm vụ của cải cách tư pháp, tuy nhiên nhiệm vụ này chưa thật sự được chú trọng.

Thường thì người bị oan không cung cấp được tài liệu, hồ sơ để chứng minh việc mình bị xử oan sai. Để trả lại danh dự, phẩm giá cho những người bị oan sai, các luật sư đã phải dành rất nhiều thời gian dấn thân tiếp cận gần nhất với các nhân chứng, các tư liệu, tài liệu, chứng cứ liên quan tới vụ án; sao chụp hồ sơ, bút lục rồi đọc kỹ từng chữ để tìm ra những chi tiết có “vấn đề”, trong đó có những sai sót trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử dẫn đến oan sai của vụ án. Đây là việc làm không hề đơn giản. Họ phải vượt qua hàng loạt các rào cản mà các cơ quan tiến hành tố tụng đặt ra, như việc kiểm sát viên không cho luật sư sao chụp hồ sơ; trại giam, trại tạm giam không cho luật sư gặp bị can, bị cáo. Đặc biệt có những vụ án, luật sư đề nghị cung cấp hồ sơ nhưng chỉ nhận được câu trả lời “hồ sơ đã bị thất lạc”. Như vậy là việc đi tìm hồ sơ, nhân chứng và chứng cứ như mò kim đáy bể.

Vì sao các cơ quan tố tụng nói chung không tự giác cung cấp thông tin liên quan đến hoạt động của mình? Đây không đơn thuần là tâm lý muốn che giấu những sai phạm, yếu kém mà ngược lại, họ ý thức rõ giá trị, quyền lực cũng như lợi ích của thông tin mà mình đang nắm giữ nên cố giữ càng lâu càng tốt, đảm bảo an toàn cho bản thân mà không hề nghĩ tới những đau khổ mà họ đã trót mang lại cho người khác.

Có những luật sư trong quá trình tranh tụng tại phiên tòa đã bị các cơ quan tiến hành tố tụng quy kết là có những lập luận và dùng những lời lẽ mang tính kích động, làm cho dư luận hiểu sai về các cơ quan tiến hành tố tụng và hoài nghi về quá trình xét xử của tòa án, xúc phạm đến uy tín của cơ quan tiến hành tố tụng, xúc phạm đến danh dự, nhân phẩm của điều tra viên… nên có đơn kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền xử lý về mặt đạo đức hành nghề lẫn trách nhiệm hình sự.

Mặc dù gặp muôn vàn khó khăn, trở ngại nhưng với niềm tin nội tâm, trách nhiệm trước số phận của con người, các luật sư vẫn sẵn sàng bỏ công sức, tiền bạc và cả thời gian để đồng hành, nhẫn nại cùng gia đình những người bị oan khuất cho đến ngày tìm ra ánh sáng công lý.

Với nhiều lý do chủ quan, khách quan, người bị oan không thể tự bào chữa, không thể tự chứng minh họ bị oan. Thường họ chỉ biết kêu oan, nhưng tiếng kêu của họ ít khi lay động được những người đã trót làm oan cho họ. Trong bối cảnh đó, các luật sư bằng lương tâm, trách nhiệm sẽ đem hết kiến thức, bản lĩnh, góp phần quan trọng vào việc bảo vệ công lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người dân, giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, tránh để xảy ra tình trạng oan sai.

Cù Tất Dũng