Thứ sáu, 7/7/2017 | 09:01 GMT+7

Khởi kiện vụ án dân sự tại tòa án: Một số lựa chọn hiệu quả

LSVNO - Khởi kiện vụ án dân sự là bước khởi đầu trên con đường tìm đến công lý, đòi lại quyền lợi bị xâm phạm.

Bởi lẽ, tiếp cận công lý (access to justice) được hiểu là khả năng tìm kiếm sự đền bù, hoặc sự khắc phục (remedy) cho những bất công hay thiệt hại mà một cá nhân hoặc một nhóm cá nhân phải gánh chịu[1]. Cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp khởi kiện vụ án dân sự (sau đây gọi chung là người khởi kiện) tại tòa án có thẩm quyền để yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Các quy định của pháp luật về tố tụng dân sự đã ngày càng hoàn thiện nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người khởi kiện tiếp cận công lý thông qua việc khởi kiện vụ án dân sự tại tòa án. Hiện tại, các quy định về việc khởi kiện vụ án dân sự tại tòa án được quy định tại Chương XII Phần thứ hai của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS). Tuy nhiên, để khởi kiện vụ án dân sự một cách có hiệu quả, chúng ta cần có cách nhìn tổng quan từ các quy định có liên quan trực tiếp cho công việc đầu tiên trong việc kiện tụng như: phương thức gửi đơn khởi kiện, quy định về tạm ứng án phí, các biện pháp khẩn cấp tạm thời… Trên cơ sở phân tích, lựa chọn các quy định hiện hành, chúng tôi mong muốn mang lại một số lựa chọn mà khi khởi kiện, chúng ta thu được hiệu quả cao, thoải mái và tiết kiệm.

fullsizerender-leye-595eeac4b2026

Nhận đơn khởi kiện. Ảnh minh họa

Lựa chọn phương thức gửi đơn kiện

Luật tố tụng hiện tại cho phép người khởi kiện gửi đơn kiện đến tòa án bằng các phương thức: nộp trực tiếp tại tòa án, gửi qua bưu điện và gửi trực tuyến bằng hình thức điện tử qua cổng thông tin điện tử của tòa án. Riêng phương thức khởi kiện bằng hình thức điện tử đã được hướng dẫn cụ thể tại Nghị quyết số 04/2016/NQ-HĐTP ngày 30/12/2016 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Tuy nhiên trên thực tế, hệ thống tòa án nhân dân các cấp cũng chưa hoàn toàn xây dựng trang web đủ mạnh để đáp ứng điều kiện này.

Vấn đề đặt ra là: nên trực tiếp gửi đơn kiện đến tòa án hay thực hiện bằng đường bưu điện?

Chắc chắn rằng, nếu xét ở góc độ thuận lợi thì việc thực hiện được việc khởi kiện qua trang web điện tử là phương thức tối ưu. Nếu không, chúng ta nên khởi kiện bằng phương thức thông qua dịch vụ bưu điện, bởi những lợi ích mà phương thức này mang lại như sau:

Thứ nhất, phương thức này mang lại sự thoải mái và hạnh phúc cho người khởi kiện. Bởi lẽ, sự cải cách thủ tục của chính quyền có tiến bộ đến đâu đi nữa nhưng nếu làm việc trực tiếp giữa con người với con người thì chắc hẳn sẽ không tránh khỏi sự bất đồng quan điểm. Điều này sẽ tạo nên áp lực và tranh cãi không đáng có. Câu chuyện này làm chúng ta nhớ đến câu nói thường gặp rằng: trong cuộc sống mỗi con người, số lần tiếp xúc với chính quyền càng ít thì chỉ số hạnh phúc càng cao. Việc khởi kiện qua bưu điện sẽ loại bỏ những bức xúc không cần thiết vì khi gửi đơn kiện qua bưu điện sẽ được dịch vụ bưu điện (dịch vụ có thu phí) tiếp nhận một cách thoải mái và nhẹ nhàng.

Thứ hai, phương thức khởi kiện qua bưu điện không những mang lại sự thoải mái mà còn rất thuận tiện. Điều này được lý giải rằng, tòa án được đặt theo địa giới hành chính từ cấp huyện trở lên nên việc trực tiếp đến tòa án nộp đơn nhìn chung là phải đi lại một quãng đường dài hơn so với đến dịch vụ bưu điện với hệ thống phân bổ đến cấp phường xã như hiện nay.

Thứ ba, ngày nộp đơn khởi kiện liên quan trực tiếp đến thời hiệu khởi kiện. Trong trường hợp người khởi kiện ở xa tòa án và việc đến tòa là gặp khó khăn thì phương thức khởi kiện qua bưu điện thực sự mang lại hiệu quả cao. Bởi lẽ, ngày gửi đơn tại bưu điện (dấu bưu điện đi) được quy định là ngày nộp đơn kiện. Nếu khởi kiện trực tiếp thì người khởi kiện phải tự mình hoặc ủy quyền hợp pháp cho người khác nộp đơn kiện nhưng nếu khởi kiện qua đường bưu điện thì thực tế ai đi thay đến gửi đơn kiện bưu điện cũng giải quyết được.

Thứ tư, nhìn ở khía cạnh thái độ của tòa án, khởi kiện qua dịch vụ bưu chính mang lại sự chắc chắn. Vì sao chúng ta cho rằng điều này sẽ mang lại sự chắc chắn, bởi lẽ, thực tế mặc dù luật định, khi nhận đơn trực tiếp, tòa án phải cấp giấy xác nhận đã nhận đơn cho người khởi kiện nhưng không phải nơi nào cũng tuân thủ quy định này. Trong trường hợp khởi kiện qua đường bưu điện, luật cũng quy định trong hai ngày làm việc, tòa án có trách nhiệm gửi thông báo nhận đơn cho người khởi kiện. Ở một góc độ khác, khi đơn khởi kiện chưa đáp ứng đủ yêu cầu và tòa án có yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn kiện thì phương thức này tỏ ra rất hiệu quả. Vì khi khởi kiện trực tiếp, thực tế, nhiều tòa án hướng dẫn sửa đổi, bổ sung bằng miệng nên thường mang lại sự phiền phức. Nhưng khi đơn kiện được gửi qua bưu điện thì tòa án không thể hướng dẫn bằng miệng được mà phải thông báo bằng văn bản, trong đó có nêu rất rõ các yêu cầu sửa đổi, bổ sung. Người khởi kiện chỉ việc dựa vào đó để sửa đổi, bổ sung cho đúng và việc nộp lại đơn kiện chắc chắn được chấp thuận vì đã có hướng dẫn bằng văn bản là bằng chứng không thể thêm yêu cầu nào khác được.

Tiết kiệm

Muốn khởi kiện, một điều quan trọng không kém đó chính là việc đóng tiền tạm ứng án phí (trừ trường hợp được miễn tiền tạm ứng án phí). Hiện tại, quy định về án phí, lệ phí tòa án thực hiện theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 ngày 30/12/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Theo quy định này thì án phí, lệ phí được chia làm hai loại: có giá ngạch và không có giá ngạch. Trong đó, đối với loại án phí có giá ngạch, mức độ yêu cầu khởi kiện càng cao thì phải đóng số tiền tạm ứng án phí càng nhiều. Do vậy, việc người khởi kiện cân nhắc đưa ra yêu cầu khởi kiện ban đầu phù hợp là điều cần thiết. Việc cân nhắc này dựa trên sự đánh giá ban đầu về khả năng thắng kiện, chi phí bỏ ra và khả năng thanh toán của bên bị kiện, khả năng bị phản tố, yêu cầu độc lập của các đương sự khác trong vụ kiện.

Trong những trường hợp cụ thể, đặc biệt là các tranh chấp liên quan đến hợp đồng dân sự, để khởi kiện tiết kiệm được chi phí, chúng ta cần nghiên cứu kỹ hợp đồng và mục tiêu khởi kiện. Sau đây là một ví dụ minh họa:

A mua nhà của B. Hai bên đã ký hợp đồng công chứng. A đã trả đủ tiền và đã được sang tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ở và quyền sở hữu nhà ở. Tuy nhiên, B không giao nhà và nêu ra những lý do khác nhau. A khởi kiện đến tòa án. Trường hợp này có hai cách khởi kiện:

@Thứ nhất, khởi kiện đòi tài sản. A cho rằng hợp đồng mua bán nhà đã hoàn thành, A đã là chủ sở hữu căn nhà. B chiếm giữ là bất hợp pháp nên A khởi kiện yêu cầu tòa án buộc B phải giao lại tài sản.

@Thứ hai, khởi kiện yêu cầu tiếp tục thực hiện hợp đồng. A lập luận rằng, hai bên ký kết hợp đồng mua bán nhà. A đã thực hiện xong nghĩa vụ của mình nhưng B không thực hiện việc giao nhà như cam kết. Do vậy, A yêu cầu B tiếp tục thực hiện hợp đồng.

Rõ ràng, trong trường hợp trên, mục tiêu của A khởi kiện là muốn nhận tài sản. Cả hai cách khởi kiện nêu trên đều nhắm đến mục tiêu đó. Tuy nhiên, cách khởi kiện thứ nhất, A phải đóng một số tiền tạm ứng án phí không nhỏ (tùy thuộc và giá trị nhà và đất). Nhưng nếu A lựa chọn cách khởi kiện thứ hai thì A chỉ phải đóng số tiền tạm ứng án phí là 300.000 đồng (loại không có giá ngạch)[2]và mục tiêu khởi kiện hoàn toàn được đảm bảo. Bởi lẽ, khi tòa án chấp nhận yêu cầu công nhận tiếp tục thực hiện hợp đồng thì bao gồm cả việc buộc bên B giao nhà vì trong hợp đồng đã quy định nghĩa vụ của A là trả tiền và B là giao tài sản.

Tranh chấp hợp đồng dân sự là tranh chấp thường gặp trong thực tế. Đối với tranh chấp này, chúng ta cần có phân tích, đánh giá khôn ngoan nhằm tiết kiệm chi phí cho hành trình khởi kiện vụ án dân sự tại tòa án.

Áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời

Thực trạng thi hành bản án, quyết định của tòa án trên thực tế đã nảy sinh nhiều vướng mắc, tồn tại đang được quan tâm tháo gỡ[3]. Nhiều trường hợp, người thắng kiện nhưng khi thi hành án lại không nhận được tài sản hoặc nhận được không đầy đủ, quyền lợi hợp pháp không được đảm bảo. Chắc hẳn chúng ta cũng đã từng nghe nói rằng thắng mà không được thi hành án thì coi như là thua, thua mà không bị thi hành án thì coi như là thắng. Nếu như thắng kiện mà kết quả cuối cùng lại không thi hành được thì mọi nỗ lực kiện tụng đều không mang lại hiệu quả. Bản án, quyết định của tòa án trong trường hợp này lại không thể hiện được giá trị của mình. Đặc biệt, trong trường hợp, người có nghĩa vụ phải thi hành bản án, quyết định của tòa án đã có hành vi tẩu tán thành công tài sản ngay trong quá trình khởi kiện thì quả là một sự việc gây bức xúc không nhỏ cho người đi kiện. Để giải quyết tình trạng này và cũng nhằm mang lại hiệu quả cao nhất trong việc khởi kiện, chúng ta cần yêu cầu tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời một cách hợp lý. Quyền yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời là một quyền luật định[4] và người khởi kiện được sử dụng quyền này cho mọi vụ án dân sự. Hiện tại, BLTTDS đã quy định 16 biện pháp khẩn cấp tạm thời cụ thể và các biện pháp khẩn cấp tạm thời khác trong các văn bản quy phạm pháp luật khác[5]. Tùy từng trường hợp cụ thể mà chúng ta lựa chọn biện pháp khẩn cấp tạm thời thích hợp và lưu ý rằng việc yêu cầu tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời với mục đích đảm bảo giải quyết vụ án hoặc đảm bảo thi hành án là căn cứ áp dụng cho mọi vụ tranh chấp.

Câu hỏi đặt ra là yêu cầu tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời vào thời điểm nào để đảm bảo khi thắng kiện, chúng ta được thi hành án đầy đủ? Câu trả lời là thời điểm yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phải trước khi đối phương có hành vi tẩu tán tài sản, thậm chí đang tẩu tán tài sản. Nhưng chúng ta không thể đủ khả năng để tầm soát liên tục sự tẩu tán của đối phương. Cho nên, khi đã cân nhắc thận trọng, chúng ta nên yêu cầu tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời càng sớm càng tốt. Hiện tại, pháp luật cho phép chúng ta nộp đơn yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời cùng lúc với việc nộp đơn khởi kiện[6]. Một sự kiện đáng ghi nhận nữa là, trong thời gian tới, chúng ta có thể yêu cầu tòa án áp dụng các biện pháp này trước khi nộp đơn kiện, theo dự thảo Luật Áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trước khi khởi kiện, thủ tục bắt giữ tàu bay, tàu biển[7]. Điều này mở ra một lựa chọn nữa cho người khởi kiện nhằm mang lại hiệu quả kiện tụng cao nhất.

Như vậy, để có một phương pháp khởi kiện thông minh, mang lại hiệu quả cao, chúng ta cần có những đánh giá, xem xét nhiều khía cạnh khác nhau từ tính toán chi phí, kiểm soát việc tẩu tán tài sản… Để làm được điều này, chúng ta cần lựa chọn một cách khôn khéo về yêu cầu khởi kiện, phương thức khởi kiện và một chiến lược áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời hợp lý.

---*---

[1] Vũ Công Giao, Tiếp cận công lý và các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền, Tạp chí khoa học ĐHQGHN, Luật học số 25 (2009) 188-194

[2] Khoản 3 Điều 27 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 ngày 30/12/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội

[3] Đặng Đình Quyền, Bảo đảm cho bản án, quyết định của tòa án về dân sự có tính khả thi, http://tcdcpl.moj.gov.vn/qt/tintuc/Pages/thi-hanh-phap-luat.aspx?ItemID=13 truy cập ngày 30/5/2017

[4] Điều 111 BLTTDS

[5]Khoản 1 Điều 114 BLTTDS

[6] Khoản 2 Điều 114 BLTTDS

[7]http://duthaoonline.quochoi.vn/DuThao/Lists/DT_DUTHAO_LUAT/View_Detail.aspx?ItemID=1330&TabIndex=3&TaiLieuID=2086 , truy cập ngày 24/5/2017

Ths Nguyễn Chế Linh