Thứ năm, 9/8/2018 | 06:31 GMT+7

Hoạt động phản biện xã hội cần đặt đúng tầm

LSVNO - Nhà nước ta là nhà nước của nhân dân, do nhân dân làm chủ. Nhân dân ủy thác quyền làm chủ cho các cơ quan, tổ chức nhà nước thực hiện việc quản lý, nên tất yếu phải có hoạt động phản biện xã hội, giám sát xã hội để bảo đảm công tác quản trị, điều hành đất nước luôn đạt hiệu quả cao và an toàn.

pbxh2-5b6b84bb9e524

Phát biểu khai mạc Hội nghị lần thứ 17 Ban Chấp hành Đảng bộ TP. HCM khóa X ngày 4/7/2018, ông Nguyễn Thiện Nhân, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy TP. HCM nhấn mạnh: “Muốn chống bạo loạn, cái gốc là an dân”. Ảnh: Việt Dũng.

Hoạt động phản biện xã hội được quy định tại Điều 9 Hiến pháp năm 2013. Ngày 12/12/2013, Bộ Chính trị đã ban hành Quyết định số 217-QĐ/TW, trong đó có quy định nội dung hoạt động phản biện xã hội.

Ngày 15/6/2017, Ủy ban Thường vụ Quốc hội - Chính phủ - Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã ký Nghị quyết liên tịch số 403/2017/UBTVQH-CP-ĐCTUBTWMTTQVN quy định chi tiết các hình thức giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Đó là bước tiến quan trọng của quá trình thể chế hóa Hiến pháp 2013.

Trên cơ sở đó, hoạt động phản biện xã hội và giám sát xã hội của nhân dân đã được nâng lên từng bước. Nhiều chủ trương, nhiều dự án trong đời sống kinh tế  xã hội đã được nhân dân tham gia góp ý kiến, phản biện trước khi cơ quan có thẩm quyền xem xét, quyết định. Đồng thời, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp đã cùng với các thành viên của Mặt trận Tổ quốc xây dựng và thực hiện kế hoạch giám sát xã hội đối với rất nhiều lĩnh vực quản lý đất nước. Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam quy định nhiều điều về hoạt động phản biện xã hội, giám sát xã hội. Theo đó, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội thay mặt, đại diện nhân dân thực hiện hoạt động phản biện xã hội, giám sát xã hội nhằm bảo đảm hoạt động này được tổ chức một cách có kế hoạch. Đó là hoạt động trọng yếu nhằm lắng nghe ý kiến của người dân, tăng cường tham khảo và đối thoại - bao gồm cả thảo luận khoa học và đối thoại - một thiết chế độc đáo của xã hội dân chủ, hướng tới mục tiêu “tránh những cái cần tránh, làm những việc cần làm” trong một xã hội có sự đồng thuận cao.

pbxh1-5b6b84b7132b4

Chiều 04/7, ông Nguyễn Văn Dũng - Chủ tịch huyện Phù Mỹ (Bình Định) - đã đối thoại với người dân xã Mỹ Châu, liên quan đến dự án Nhà máy điện mặt trời đầm Trà Ổ. Kết quả sau đó người dân đồng ý trao trả 3 ôtô mà họ đã chặn giữ hôm 28/6. Ảnh: VnExpress.

Kết quả nhiều mặt của hoạt động phản biện xã hội, giám sát xã hội thời gian gần đây là không thể phủ nhận. Do coi trọng hoạt động phản biện xã hội, giám sát xã hội nên một số chủ trương, một số dự án được cân nhắc, xem xét kỹ lưỡng trước khi quyết định, tạo sự đồng thuận trong xã hội. Trong đó, nhiều dự án lớn, như về phát triển khu vực đồng bằng Nam bộ trong điều kiện biến đổi khí hậu hiện nay, nhà máy lọc dầu, sân bay Long Thành, đường sắt Bắc - Nam, đường cao tốc,… sau phản biện đã được xem xét, đánh giá cẩn trọng các mặt được và chưa được, nên phần nào giảm thiểu được tổn thất, thiệt hại khi triển khai thực hiện. Kể cả một số chủ trương, giải pháp về những vấn đề không quá lớn, như các vị trí đặt ga tàu điện ngầm, hay dự án ở vị trí đặc biệt bị để treo quá lâu… cũng đã được xử lý thỏa đáng sau khi tiếp thu ý kiến phản biện hay giám sát. Điển hình là vụ dự thảo đưa ra quy định bắt buộc hồ sơ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất phải ghi đủ họ tên và chữ ký của các thành viên trong gia đình đã bị hủy bỏ trong thời gian ngắn sau khi có ý kiến phản biện phù hợp.

Tuy nhiên, hoạt động phản biện xã hội, giám sát xã hội chưa được đặt đúng tầm nên nhiều khi còn gây bức xúc trong xã hội. 12 siêu dự án thua lỗ nghiêm trọng tới 16.000 tỷ đồng đã gây bức xúc trên công luận suốt cả năm 2017 do chưa được các nhà khoa học, các chuyên gia phản biện ngay từ khi còn là “luận chứng kinh tế - kỹ thuật tiền khả thi”. Đó là minh chứng rõ nét về việc chưa coi trọng đúng tầm công tác phản biện xã hội nên để lọt những “gánh nặng” về kinh tế - xã hội của những dự án này. Nổi cộm là dự án Luật về Đặc khu kinh tế, do hoạt động phản biện xã hội chưa được đúng tầm khiến đã xảy ra nhiều cuộc tụ tập đông người phản đối, thậm chí ở một số địa phương còn diễn ra cảnh đập phá tài sản, gây rối trật tự công cộng. Tình hình đó khiến các vị lãnh đạo cấp cao, kể cả Tổng bí thư, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ phải phát biểu chấn chỉnh tình hình, lưu ý người dân không để lòng yêu nước bị lợi dụng, yêu cầu xử lý nghiêm các trường hợp kích động. Và thực tế đã có hàng loạt trường hợp bị bắt giữ để xử lý về tội gây rối trật tự công cộng…

Năm 2018 này, với 10 bộ luật và đạo luật có hiệu lực thi hành từ ngày đầu năm và 9 luật mới được Chủ tịch nước công bố gần đây, hoạt động giám sát xã hội càng cần được nâng tầm cao hơn nữa. Vào dịp giữa năm nay, công tác phản biện xã hội đứng trước đòi hỏi nâng cao hơn khi Chính phủ dự kiến hàng loạt vấn đề trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội tại phiên họp thứ 25 (như chương trình mục tiêu quốc gia Biển Đông - hải đảo bảo đảm cho lĩnh vực quốc phòng, an ninh trên biển và hải đảo; Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về Biểu thuế bảo vệ môi trường; báo cáo về một số vấn đề còn có ý kiến khác nhau của dự án Luật Cảnh sát biển; về một số vấn đề còn có ý kiến khác nhau của dự án Luật Bảo vệ bí mật Nhà nước; về việc tháo gỡ vướng mắc quy định pháp luật về thời điểm quyết định phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án đầu tư tại quy định của Luật Đầu tư, Luật Đầu tư công và Luật Bảo vệ môi trường; một số vấn đề còn có ý kiến khác nhau về dự án Luật Phòng, chống tham nhũng;…).

Trên thực tế, hoạt động phản biện xã hội, giám sát xã hội chưa được đặt đúng tầm thể hiện ngay trong công tác lập pháp, lập quy. Nhiều văn bản pháp luật đã có hiệu lực từ lâu, trong đó có quy định về quyền giám sát của nhân dân, nhưng đến nay vẫn chưa có văn bản quy định chi tiết hướng dẫn thi hành các điều luật này. Hơn nữa, cũng chưa có tài liệu quy định về quy trình giám sát - tức là chưa có cơ chế cụ thể để nhân dân thực hiện quyền của chủ thể giám sát, nên luật chưa đi vào cuộc sống. Điển hình là Luật Đất đai 2013, Luật Bảo vệ môi trường 2014, Luật Mặt trận Tổ quốc 2015, Pháp lệnh về Thực hiện quy chế dân chủ ở xã, phường, thị trấn 2007 đã có quy định về giám sát nhưng chưa thực thi được, vì chưa có quy định chi tiết hướng dẫn thi hành.

Việc thực hiện quyền phản biện xã hội còn khó khăn hơn nhiều, vì việc này đòi hỏi phải có kiến thức, trình độ nhất định trong phạm vi cần phản biện, nhưng lại chưa có hướng dẫn hay quy trình thực hiện công việc phản biện xã hội. Tối thiểu cũng phải có quy định về tiêu chí cần làm khi thực hiện hoạt động phản biện, như xem xét về tính minh bạch, tính thống nhất, tính thiết thực, tính phù hợp với Hiến pháp, pháp luật của nội dung vấn đề cần phản biện trước yêu cầu an sinh, an toàn của đời sống dân sinh, an ninh quốc phòng của đất nước… trong điều kiện cụ thể hiện nay. Do đó, các chủ thể được nhân dân ủy quyền thực hiện hoạt động phản biện chưa thể thực hiện tốt vai trò được ủy quyền này, thậm chí còn lúng túng trong việc chọn chủ đề hay lựa chọn tiêu chí cần nghiên cứu để phản biện, trong việc xác định phạm vi ủy quyền một cách tối ưu, cũng như trong việc lựa chọn hình thức phản biện phù hợp.

Hoạt động phản biện xã hội, giám sát xã hội chưa được đặt đúng tầm còn thể hiện ở chỗ chưa hề có quy định hay tiêu chí đánh giá hiệu quả của vấn đề trong bước sau cùng là theo dõi, đánh giá kết quả thực hiện sau phản biện, giám sát. Bởi lẽ, nếu chỉ phản biện hay giám sát mà không tiếp tục bước theo dõi thực hiện thì kết cục cũng chỉ là chuyện “đánh bùn sang ao” mà thôi.

Hoạt động phản biện xã hội, giám sát xã hội là một mặt trọng yếu của việc thực hiện nền dân chủ xã hội và là phần quan trọng tạo nên sự đồng thuận xã hội, tạo động lực phát triển bền vững về kinh tế - xã hội của đất nước. Hay như cách nói của đồng chí Nguyễn Thiện Nhân, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy TP. Hồ Chí Minh trong bài phát biểu khai mạc Hội nghị lần thứ 17 Ban Chấp hành Đảng bộ TP. Hồ Chí Minh khóa X: “Muốn chống bạo loạn, cái gốc là an dân”. Nếu hoạt động này được đặt đúng tầm theo yêu cầu của cuộc sống thì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh” mới có cơ hội thành hiện thực. Khi các hoạt động này được đặt đúng tầm sẽ góp phần quan trọng vào việc gia tăng sức sản xuất, huy động sức mạnh tổng hợp của các tầng lớp nhân dân cho công cuộc phát triển đất nước và bảo đảm ổn định về kinh tế - xã hội nhiều năm tiếp theo.

Luật gia Phan Văn Tân