Không chỉ là chuyện “khuyết danh” hay Lý Thường Kiệt, mà là câu hỏi lớn lao: Liệu sách giáo khoa - nền tảng nuôi dưỡng tâm hồn và trí tuệ thế hệ trẻ - có đang bị chi phối bởi những bóng ma vô hình, từ lợi ích nhóm đến thiếu minh bạch? Đây không phải là cuộc tranh luận nhất thời, mà là tiếng chuông cảnh tỉnh cho hành trình cải cách, đặc biệt khi bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” sắp được thống nhất áp dụng từ năm học 2026 - 2027. Chúng ta cần nhìn nhận tổng quan, không chỉ để sửa chữa thiếu sót, mà để xây dựng một nền giáo dục thực sự vì tương lai dân tộc.
Hãy bắt đầu từ những bất cập đã lộ rõ trong giai đoạn “một chương trình, nhiều bộ sách” - chủ trương xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa từ Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Ý tưởng ban đầu đẹp đẽ: khuyến khích cạnh tranh, đa dạng hóa nội dung để phù hợp với từng vùng miền, từng đối tượng học sinh. Thế nhưng, thực tế lại phơi bày một bức tranh hỗn loạn, nơi giá sách tăng vọt gấp đôi, thậm chí gấp ba so với chương trình cũ, khiến phụ huynh - những người lao động chân tay ở vùng sâu vùng xa - phải gồng mình chi trả. Đằng sau con số hàng trăm nghìn đồng cho một bộ sách, là nghi vấn về “lợi ích nhóm” len lỏi: Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, dù được xã hội hóa, vẫn chiếm lĩnh thị phần lớn, biến chủ trương đa dạng thành độc quyền ngầm. Những bộ sách như “Cánh Diều”, “Chân trời sáng tạo” hay “Kết nối tri thức với cuộc sống” cạnh tranh trên giấy, nhưng thực chất là cuộc chạy đua in ấn màu mè, quảng bá rầm rộ, đẩy giá thành lên cao mà chất lượng chưa tương xứng. Và khi phụ huynh than vãn, câu trả lời thường chỉ là những lời hứa suông từ cơ quan quản lý - một sự im lặng đầy ẩn ý, khiến lòng tin bị bào mòn.
Ảnh minh hoạ. Nguồn: Dân Trí.
Chưa dừng lại ở giá cả, chất lượng nội dung mới là vết thương sâu nhất, lay động đến cốt lõi của giáo dục. Các bộ sách liên tục bị “bới lông tìm vết” với lỗi ngữ liệu, khoa học, thậm chí lịch sử. Từ bài thơ “Nam quốc sơn hà” bị ghi “khuyết danh” - dù có cơ sở nghiên cứu từ chuyên gia Hán Nôm, nhưng thiếu giải thích thuyết phục khiến dư luận phẫn nộ - đến những phân kỳ lịch sử bị cho là xuyên tạc, như cách miêu tả Quang Trung hay Nguyễn Ánh trong một số tài liệu. Những “sạn” này không chỉ là sơ suất biên soạn, mà phản ánh quy trình thẩm định lỏng lẻo, gấp rút, nơi lợi ích thương mại lấn át giá trị giáo dục. Học sinh, những mầm non tương lai, đang bị đẩy vào vòng xoáy của kiến thức nửa vời, thiếu đồng bộ giữa các bộ sách. Chuyển trường, phải đổi sách; kiểm tra đánh giá, đề thi không khớp chương trình - tất cả tạo nên sự bất công thầm lặng, đặc biệt với trẻ em nông thôn, nơi sách giáo khoa không chỉ là công cụ học tập mà còn là cầu nối với thế giới rộng lớn. Ẩn chứa trong những bất cập này là thông điệp rõ ràng: Giáo dục không phải trò chơi thương mại, mà là sứ mệnh thiêng liêng, đòi hỏi minh bạch tuyệt đối để tránh “lợi ích nhóm” làm méo mó sự thật lịch sử và khoa học.
Giờ đây, khi Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” từ năm học 2026 - 2027, chúng ta đứng trước ngã ba đường: hoặc lặp lại sai lầm cũ, hoặc rút kinh nghiệm để kiến tạo một tương lai tốt đẹp hơn. Bộ sách này, dù được chọn lọc từ các bộ hiện hành, cần tránh vết xe đổ của “đa dạng hóa nửa vời”. Trước hết, phải minh bạch hóa toàn bộ quy trình: từ biên soạn, thẩm định đến phân phối, công khai danh tính chuyên gia, nguồn tài trợ và cơ sở khoa học cho từng nội dung. Không thể để “khuyết danh” trở thành biểu tượng cho sự mơ hồ, mà phải biến nó thành cơ hội giáo dục tư duy phê phán cho học sinh - dạy các em rằng lịch sử không phải chân lý tuyệt đối, mà là hành trình khám phá liên tục. Thứ hai, tập trung vào chất lượng cốt lõi: giảm giá thành bằng cách ưu tiên nội dung thiết yếu, loại bỏ màu mè thừa thãi; đồng thời, tích hợp kinh nghiệm từ các bộ sách trước để đảm bảo đồng bộ, phù hợp văn hóa Việt Nam mà vẫn hội nhập quốc tế. Cuối cùng, lắng nghe tiếng nói từ cơ sở - phụ huynh, giáo viên, học sinh - qua các diễn đàn công khai, thay vì quyết định từ trên xuống. Đây không chỉ là kinh nghiệm kỹ thuật, mà là bài học đạo đức: Giáo dục phải là công cụ giải phóng con người, không phải công cụ trục lợi.
Nhìn rộng ra, những bất cập trong sách giáo khoa là triệu chứng của một hệ thống giáo dục đang vật lộn giữa truyền thống và hiện đại, giữa lợi ích cá nhân và lợi ích dân tộc. Nếu không khắc phục, chúng ta không chỉ mất tiền bạc, mà còn mất cả một thế hệ - những đứa trẻ lớn lên với kiến thức méo mó, thiếu niềm tin vào lịch sử và tương lai. Nhưng nếu hành động ngay, với minh bạch làm kim chỉ nam, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” có thể trở thành biểu tượng của sự đổi mới thực sự, nơi mỗi trang sách không chỉ truyền đạt kiến thức, mà còn khơi dậy khát vọng dân tộc. Hãy nhớ, “Nam quốc sơn hà” không cần tên tác giả để bất diệt; nhưng giáo dục Việt Nam cần minh bạch để trường tồn. Đó là lời kêu gọi từ lịch sử, dành cho chúng ta hôm nay - những người nắm giữ chìa khóa tương lai.
LÊ HÙNG
