Trong tiến trình cải cách tư pháp ở Việt Nam, việc bảo đảm quyền hành nghề hợp pháp của luật sư được xem là một yếu tố quan trọng nhằm bảo vệ quyền con người, quyền công dân và góp phần phòng chống oan sai trong hoạt động tố tụng hình sự. Pháp luật hiện hành, đặc biệt là Bộ luật Tố tụng hình sự, đã quy định khá rõ ràng về quyền tham gia tố tụng của luật sư ngay từ giai đoạn điều tra để bào chữa cho bị can, bị cáo. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn không ít trường hợp các cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt là cơ quan điều tra, gây khó khăn trong việc đăng ký người bào chữa, làm ảnh hưởng đến quyền hành nghề hợp pháp của luật sư và quyền được bảo vệ pháp lý của người bị buộc tội.
Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền mời luật sư tham gia bào chữa từ giai đoạn điều tra. Luật sư sau khi được mời chỉ cần thực hiện thủ tục đăng ký bào chữa theo quy định để tham gia tố tụng. Đây là một bước tiến quan trọng trong quá trình cải cách tư pháp, nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch của hoạt động điều tra và xét xử. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều luật sư phản ánh rằng quá trình đăng ký người bào chữa tại một số cơ quan điều tra vẫn gặp nhiều trở ngại.
Không ít trường hợp luật sư phải đi lại nhiều lần để hoàn tất thủ tục đăng ký bào chữa, dù hồ sơ, giấy tờ đã đầy đủ theo quy định. Có nơi việc cấp giấy chứng nhận người bào chữa bị kéo dài hoặc yêu cầu thêm những thủ tục không cần thiết. Thậm chí, có trường hợp luật sư phản ánh rằng điều tra viên khuyên bị can, bị cáo không nên mời luật sư vì cho rằng "không cần thiết" hoặc "sẽ làm phức tạp vụ án". Những hành vi như vậy, nếu xảy ra, không chỉ ảnh hưởng đến quyền lựa chọn người bào chữa của người bị buộc tội mà còn làm suy giảm vai trò của luật sư trong quá trình bảo vệ công lý.
Sự cản trở luật sư tham gia từ giai đoạn đầu của quá trình tố tụng có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Trong nhiều vụ án hình sự, đặc biệt là các vụ án phức tạp, sự có mặt của luật sư ngay từ giai đoạn điều tra giúp bảo đảm các hoạt động hỏi cung, thu thập chứng cứ được tiến hành đúng pháp luật. Luật sư có thể giám sát việc tuân thủ quy định tố tụng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội và góp phần hạn chế nguy cơ bức cung nhục hình hoặc thu thập chứng cứ không đúng quy định. Khi luật sư bị cản trở hoặc tham gia muộn, nguy cơ xảy ra các sai sót trong quá trình điều tra sẽ cao hơn, từ đó có thể dẫn đến những vụ án oan sai đáng tiếc.
Ảnh minh họa. Nguồn: TTXVN.
Những năm qua, Quốc hội, Chủ tịch nước và các cơ quan có thẩm quyền đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh cải cách tư pháp, nâng cao chất lượng hoạt động tố tụng và kiên quyết phòng chống oan sai. Nhiều văn bản chỉ đạo đã yêu cầu các cơ quan tiến hành tố tụng phải tôn trọng và tạo điều kiện cho luật sư thực hiện quyền bào chữa theo đúng quy định của pháp luật. Tuy nhiên, việc triển khai trong thực tiễn ở một số nơi vẫn chưa thật sự đồng bộ, thậm chí còn tồn tại tâm lý e ngại hoặc chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của luật sư trong quá trình tố tụng.
Trong một nền tư pháp hiện đại, luật sư không phải là "đối trọng" của cơ quan điều tra mà là một chủ thể tham gia tố tụng nhằm bảo đảm sự cân bằng và công băng trong quá trình xử lý vụ án. Sự tham gia của luật sư giúp quá trình điều tra trở nên minh bạch hơn, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng chứng cứ và tính thuyết phục của bản án khi vụ việc được đưa ra xét xử. Vì vậy, việc tạo điều kiện thuận lợi cho luật sư hành nghề không chỉ là bảo vệ quyền của luật sư mà còn là bảo vệ chính uy tín và tính minh bạch của hệ thống tư pháp.
Để khắc phục những bất cập nêu trên, nhiều ý kiến cho rằng cần tiếp tục quán triệt sâu rộng hơn các quy định của pháp luật về quyền bào chữa và vai trò của luật sư trong hoạt động tố tụng. Các cơ quan tiến hành tố tụng cần thực hiện nghiêm túc quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Hình sự về việc đăng ký người bào chữa, không đặt ra các thủ tục trái luật hoặc gây khó khăn cho luật sư. Đồng thời, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc thực thi pháp luật trong hoạt động điều tra, kịp thời xử lý những trường hợp vi phạm nếu có.
Bên cạnh đó, Quốc hội và các cơ quan chức năng cũng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền hành nghề của luật sư, tạo hành lang pháp lý rõ ràng và minh bạch hơn cho hoạt động bào chữa.
Việc tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nhận thức pháp luật cho cán bộ điều tra, kiểm sát và các cơ quan liên quan về vai trò của luật sư cũng là một giải pháp cần thiết.
Có thể khẳng định rằng, bảo đảm quyền hành nghề hợp pháp của luật sư chính là một trong những yếu tố quan trọng để xây dựng nền tư pháp công bằng, minh bạch và hiện đại. Khi luật sư được tạo điều kiện tham gia đầy đủ và đúng luật ngay từ giai đoạn điều tra, không chỉ quyền lợi của người bị buộc tội được bảo vệ tốt hơn mà còn góp phần hạn chế tối đa nguy cơ oan sai, củng cố niềm tin của xã hội vào công lý và pháp luật.
Luật sư NGUYỄN THẮNG CẢNH
