Như vậy, luật sư có chức năng xã hội rấn lớn bao trùm tất cả các mối quan hệ trong từng lĩnh vực đời sống xã hội. Luật sư thực hiện chức năng xã hội thông qua các hoạt động nghề nghiệp thực tế của mình. Tuy nhiên, để biến chức năng xã hội của luật sư trong các quy phạm pháp luật thành các nhiệm vụ, hành động thực tế trong hoạt động nghề nghiệp của luật sư, cần phải được cụ thể hóa bằng những quy định cụ thể trong từng lĩnh vực pháp luật làm cơ sở cho các hoạt động của luật sư được bảo đảm đúng pháp luật trong quá trình hành nghề và tạo ra hiệu quả thiết thực trong đời sống xã hội.
Ảnh minh họa. Nguồn: Intetnet.
Nhìn lại thời gian qua, luật sư mới chỉ thực hiện được một phần chức năng xã hội được quy định, đó là thực hiện nội dung “góp phần bảo vệ công lý” trong họat động tư pháp, là khi tham gia các hoạt động tố tụng, vì chỉ các văn bản pháp luật tố tụng mới quy định rõ vị trí, vai trò luật sư, trình tự, thủ tục khi luật sư tham gia tố tụng (khách hàng yêu cầu) hoặc được chỉ định tham gia tố tụng (trường hợp cơ quan tố tụng yêu cầu hoặc trợ giúp pháp lý). Ngay trong quy định của Luật Luật sư cũng mới chỉ quy định trình tự, thủ tục khi luật sư tham gia tố tụng được quy định tại Điều 27 của Luật, mà không quy định trình tự, thủ tục khi luật sư thực hiện các hoạt động hành nghề trong các lĩnh vục khác (góp phần bảo vệ các quyền tự do, dân chủ của công dân, quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh). Từ đó, cho thấy chưa có cơ chế, các quy định bảo đảm để luật sư tham gia các hoạt động nghề nghiệp trong các lĩnh vực khác, dẫn đến trường hợp luật sư được khách hàng mời cùng tham dự buổi làm việc với cơ quan tổ chức nhưng đã bị cơ quan, tổ chức từ chối, không cho luật sư tham dự vì không có quy định nào cho phép luật sư được tham dự trong các buổi làm việc này. Hiện nay, yếu tố luật sư (tham gia, bảo vệ quyền nghĩa vụ cho cơ quan, tổ chức, cá nhân) mới chỉ được quy định hạn chế trong một số văn bản luật trong một số lĩnh vực, như: Các bộ luật tố tụng, Luật Khiếu nại, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, Luật Phổ biến, truyên truyền pháp luật, Luật Trợ giúp pháp lý, Bộ luật Lao động... các lĩnh vực về phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, các lĩnh vực liên quan đến bảo vệ quyền công dân, quyền con người không quy định có sự tham gia của luật sư.
Những hạn chế nêu trên của pháp luật, của Luật Luật sư đã không bảo đảm cơ chế hay hành lang pháp lý cho hoạt động hành nghề hợp pháp của luật sư, làm cho hoạt động hành nghề của luật sư bị giới hạn, bị cản trở. Phạm vi hoạt động hành nghề luật sư hiện nay không tương xứng với chức năng xã hội nghề nghiệp của luật sư đã được quy định trong Điều 3 Luật Luật sư.
Từ những phân tích nêu trên, để có cơ chế thông thoáng, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động nghề nghiệp luật sư thực hiện chức năng xã hội cao cả của luật sư, cần có một Luật Luật sư mới đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới, nâng tầm luật sư trong thực hiện chức năng xã hội nghề nghiệp luật sư, cần hoàn thiện các chế định trong Luật Luật sư:
1. Phạm vi hành nghề
Luật hiện hành quy định tại Điều 22 về phạm vi hành nghề luật sư: Quy định về 05 nhóm công việc luật sư thực hiện trong quá trình hành nghề: (1) Tham gia tố tụng với tư cách là người bào chữa/ người bảo vệ quyền lợi trong vụ án hình sự; (2). Tham gia tố tụng với tư cách là người đại diện hoặc là người bảo vệ quyền lợi trong các vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính; (3). Thực hiện tư vấn pháp luật; (4). Đại diện ngoài tố tụng; (5). Thực hiện dịch vụ pháp lý khác theo quy định của Luật này.
Quy định về phạm vi hành nghề trên đây mới chỉ là quy định phạm vi thực hiện nội dung công việc thể hiện trên tính chất, cách thức tham gia đối với công việc đã được xác định.
Cần có thêm quy định xác định phạm vi luật sư được tham gia trong tất cả các lĩnh vực đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, các lĩnh vực pháp luật không cấm, và được khách hàng yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Trình tự, thủ tục luật sư tham gia các hoạt động này.
2. Đối với lĩnh vực hành nghề luật sư
Chúng ta biết, hiện nay luật sư tham gia hoạt động trong nhiều loại hình công việc, ngoài việc tham gia tố tụng, luật sư còn tham gia dưới các công việc hành nghề khác chủ yếu được gọi là “dịch vụ pháp lý” hay “tư vấn pháp luật” trong nhiều lĩnh vực. Nhưng thực chất các dịch vụ này có được pháp luật quy định bắt buộc phải cần có sự tham gia của luật sư hay không, thì chưa có quy định bắt buộc hay khuyến nghị tùy nghi mời luật sư tham gia, do vậy, việc luật sư được tham gia các hoạt động này là xuất phát từ nhận thức của khách và quyền tự do lựa chọn khi thấy sự cần thiết phải có luật sư để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp. Do vậy, việc luật sư có tham gia các hoạt động trong các lĩnh vực chưa được pháp luật quy định phải có luật sư tham gia luôn bị hạn chế và ít được phổ biến khi nhận thức của khách hàng chưa cao, đối tác của khách hàng chưa sẵn sàng khi mình chưa có luật sư bên cạnh. Vì vậy, trong các lĩnh vực cần mở rộng quyền cho luật sư tham gia hoạt động thực hiện chức năng xã hội cần quy định việc tham gia của luật sư (có thể là khuyến cáo tùy lựa chọn) để luật sư được xác định quyền hành nghề hợp pháp.
(1) Trong lĩnh vực kinh tế, các văn bản luật cần quy định sự có mặt của luật sư (có thể là khuyến khích lựa chọn) trong các hoạt động: (i) Các sự kiện pháp lý trong thành lập tổ chức kinh tế - doanh nghiệp) (ii) Trong đàm phán, giao kết hợp đồng kinh doanh thương mại, (iii) Trong quá trình thực hiện hợp đồng dự án kinh doanh thương mại, (iv) Trong quá trình giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại Tòa án hoặc Trọng tài thương mại, (v) Trong quá trình chấm dứt hoạt động tổ chức kinh tế (Giải thể - phá sản doanh nghiệp).
(2) Trong các hoạt động văn hóa cơ sở, như: Xây dựng tiêu chí văn hóa, tổ chức sự kiện văn hóa, xây dựng kịch bản, tham gia giám khảo các cuộc thì tìm hiểu pháp luật tại cơ sở, cơ sở giáo dục tại địa phương, phản biện các dự án văn hóa xã hội, dự án kinh tế cần khuyến khích việc lựa chọn luật sư tham gia.
(3) Trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cần quy định cơ chế để luật sư tham gia các hoạt động từ địa phương cơ sở, chính quyền các cấp, gồm các hoạt động, như: Tuyên truyền phổ biến pháp luật, các hoạt động hòa giải cơ sở, hòa giải ngoài tòa án.. cơ chế tham gia xây dựng chính sách pháp luật tại địa phương, tham gia trung gian hòa giải, giải quyết tranh chấp, khiếu nại khiếu kiện đông người lâu năm. Hỗ trợ pháp lý cho chính quyền địa phương nhất là trong giai đoạn hiện nay thực hiện chính quyền hai cấp, nhiệm vụ xã hội giao cho chính quyền cấp xã rất lớn cần có tư vấn pháp luật để thực hiện đúng pháp luật.
(4) Các quy định trong các lĩnh vực liên quan đến quyền và nghĩa của công dân, các quyền công dân, quyền con người cần có quy định sự tham gia của giới luật sư nhằm bảo đảm thực hiện đúng pháp luật.
Từ khi thành lập Liên đoàn Luật sư Việt Nam (năm 2009) đến nay, lực lượng đội ngũ luật sư không ngừng phát triển lớn mạnh về số lượng luật sư, số lượng tổ chức hành nghề luật sư, lượng công việc đồ sộ giới luật sư cống hiến đóng góp cho xã hội, góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng đất nước với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ công bằng, văn minh. Để góp phần thực hiện chức năng xã hội cao cả của luật sư, không chỉ đòi hỏi sự nỗ lực cao hơn, mạnh hơn của đội ngũ luật sư, mà còn cần có sự thay đổi, mở rộng thể chế cho luật sư, tăng cường vị trí, vai trò của luật sư trong hoạt động nghề nghiệp, tạo hành lang pháp lý thông thoáng, mở rộng phạm vi hoạt động để luật sư là chủ thể tham gia thúc đẩy tất cả các hoạt động, giao dịch trong đời sống, kinh tế, xã hội, vận hành theo Hiến pháp và pháp luật trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Luật sư PHẠM ĐỨC HÙNG
Uỷ viên Hội đồng Luật sư toàn quốc,
Phó Chủ nhiệm UBSGHTLS.
