Theo ghi nhận, thời gian qua, nhiều vụ án dân sự bị kéo dài không phải do tính chất tranh chấp phức tạp mà xuất phát từ vướng mắc trong thủ tục thành lập Hội đồng định giá tài sản.
Một số thẩm phán tại các Tòa án khu vực cho biết, dù Tòa án đã nhiều lần gửi văn bản đề nghị phối hợp nhưng UBND cấp xã hoặc các cơ quan chuyên môn vẫn chậm cử người tham gia Hội đồng định giá. Có trường hợp chỉ cử duy nhất một cán bộ, dẫn đến Hội đồng không bảo đảm đủ thành phần theo quy định pháp luật. Thậm chí, một số địa phương còn từ chối tham gia với lý do chưa có hướng dẫn cụ thể về cơ quan chủ trì, cơ quan chuyên môn tham gia Hội đồng định giá sau khi bỏ cấp huyện.
Theo các thẩm phán, trước đây việc cử thành viên tham gia Hội đồng định giá được thực hiện theo cơ chế “cùng cấp” nên tương đối thuận lợi. Tuy nhiên, sau khi tổ chức mô hình Tòa án khu vực, cơ quan phối hợp không còn đồng cấp với chính quyền phường, xã hoặc cấp tỉnh, dẫn đến nhiều lúng túng trong việc cử người tham gia Hội đồng định giá tài sản.
Ảnh minh họa.
Các thẩm phán cho rằng đây là vấn đề đáng quan ngại bởi khi hoạt động định giá tài sản không thể thực hiện, vụ án buộc phải kéo dài thời gian giải quyết. Người dân dù khởi kiện đúng quy định pháp luật vẫn phải chờ đợi nhiều tháng, thậm chí nhiều năm chỉ vì một thủ tục tố tụng chưa thể triển khai.
Trong khi đó, Tòa án cũng không thể tự mình định giá tài sản nếu chưa thành lập được Hội đồng định giá theo đúng trình tự luật định. Điều này khiến cả cơ quan tiến hành tố tụng lẫn đương sự cùng rơi vào tình trạng “mắc kẹt”.
Liên quan đến vấn đề này, Luật sư Nguyễn Thị Diễm Phượng, Đoàn Luật sư TP. Đà Nẵng cho biết, hoạt động định giá tài sản không đơn thuần là một thủ tục hành chính trong tố tụng mà là hoạt động thu thập chứng cứ có ý nghĩa quyết định đối với việc giải quyết vụ án.
Theo Luật sư Phượng, thực tiễn hiện nay cho thấy những thay đổi trong cơ cấu tổ chức chính quyền địa phương sau khi chuyển sang mô hình hai cấp đang phát sinh nhiều khoảng trống pháp lý, khiến hoạt động định giá tài sản rơi vào tình trạng lúng túng, ách tắc.
Khoản 7 Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định kết quả định giá tài sản là một trong những nguồn chứng cứ của vụ án. Đồng thời, khoản 8 Điều 95 Bộ luật này xác định kết quả định giá tài sản chỉ được coi là chứng cứ khi việc định giá được thực hiện đúng quy định pháp luật.
Bên cạnh đó, điểm d khoản 2 Điều 97 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định Tòa án có quyền tiến hành định giá tài sản như một biện pháp xác minh, thu thập chứng cứ.
Từ các quy định trên có thể thấy, giá trị tài sản tranh chấp là căn cứ đặc biệt quan trọng để Tòa án xem xét quyền và nghĩa vụ của các bên đương sự. Đây cũng là cơ sở để xác định nghĩa vụ án phí, nghĩa vụ thi hành án cũng như tính khả thi của bản án sau khi có hiệu lực pháp luật. Vì vậy, nếu hoạt động định giá tài sản bị đình trệ thì toàn bộ quá trình giải quyết vụ án gần như cũng bị “đóng băng”.
Hiện nay, pháp luật tố tụng dân sự quy định nhiều phương thức để xác định giá trị tài sản. Trong trường hợp các bên không thống nhất được giá trị tài sản hoặc việc xác định giá nhằm trốn tránh nghĩa vụ với Nhà nước, Tòa án có thể trưng cầu thẩm định giá độc lập theo yêu cầu của các bên hoặc thành lập Hội đồng định giá nếu các bên không thỏa thuận được tổ chức thẩm định giá.
Theo khoản 3 Điều 104 Bộ luật Tố tụng dân sự, Tòa án ra quyết định định giá tài sản và thành lập Hội đồng định giá trong trường hợp các bên có yêu cầu, không thống nhất được giá tài sản hoặc có căn cứ cho rằng việc thỏa thuận giá nhằm trốn tránh nghĩa vụ với Nhà nước hoặc người thứ ba.
Khoản 4 Điều 104 Bộ luật này quy định Hội đồng định giá do Tòa án thành lập, gồm Chủ tịch Hội đồng là đại diện cơ quan tài chính và các thành viên là đại diện các cơ quan chuyên môn có liên quan.
Tuy nhiên, theo Luật sư Nguyễn Thị Diễm Phượng, vấn đề phát sinh nằm ở chỗ các quy định này được xây dựng trong bối cảnh bộ máy hành chính địa phương còn tổ chức theo mô hình ba cấp gồm tỉnh – huyện – xã. Khi cấp huyện cùng các phòng ban chuyên môn trực thuộc bị giải thể, nhiều khái niệm pháp lý trong quy định hiện hành bắt đầu trở nên thiếu rõ ràng.
Cụ thể, pháp luật hiện chưa xác định rõ “cơ quan tài chính” trong Hội đồng định giá là cơ quan nào sau khi bỏ cấp huyện; là Sở Tài chính TP. Đà Nẵng hay đơn vị chuyên môn thuộc cấp xã. Tương tự, cụm từ “cơ quan chuyên môn có liên quan” cũng chưa có hướng dẫn cụ thể.
Khoảng trống này đang dẫn đến thực trạng nhiều địa phương tại Đà Nẵng lúng túng, né tránh hoặc từ chối cử nhân sự tham gia Hội đồng định giá tài sản theo yêu cầu của Tòa án.
Luật sư Nguyễn Thị Diễm Phượng.
Theo Luật sư Nguyễn Thị Diễm Phượng, chủ trương tinh gọn bộ máy hành chính, vận hành chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp là bước cải cách lớn nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Tuy nhiên, từ góc nhìn thực tiễn tố tụng, quá trình chuyển đổi hiện nay đang thiếu các quy định hướng dẫn đồng bộ đối với những hoạt động liên quan trực tiếp đến hoạt động tư pháp.
Hệ quả là một chủ trương đúng đắn về cải cách hành chính lại đang vô tình tạo ra “điểm nghẽn” trong hoạt động tố tụng dân sự.
Đối với người dân, việc vụ án bị kéo dài đồng nghĩa với quyền và lợi ích hợp pháp tiếp tục bị “treo”. Đối với cơ quan tiến hành tố tụng, áp lực giải quyết án tồn đọng ngày càng gia tăng. Trong khi đó, luật sư cũng gặp nhiều khó khăn trong quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho khách hàng khi thủ tục tố tụng bị đình trệ bởi những vướng mắc ngoài nội dung chuyên môn của vụ án.
Từ thực tiễn nêu trên, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể về cơ chế phối hợp, thành phần và trách nhiệm tham gia Hội đồng định giá tài sản trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp.
Đặc biệt, cần xác định rõ cơ quan nào là “cơ quan tài chính”, cơ quan nào là “cơ quan chuyên môn có liên quan” để tránh tình trạng mỗi địa phương hiểu và áp dụng theo một cách khác nhau.
Đồng thời, cần có cơ chế ràng buộc trách nhiệm phối hợp của UBND cấp xã đối với yêu cầu của Tòa án nhằm bảo đảm hoạt động tố tụng được thực hiện thông suốt, đúng thời hạn theo quy định pháp luật.
Bởi lẽ, cải cách hành chính chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm với sự đồng bộ của hệ thống pháp luật. Nếu những khoảng trống phát sinh không được kịp thời tháo gỡ thì chính người dân sẽ là đối tượng chịu tác động trực tiếp khi con đường tiếp cận công lý bị kéo dài bởi những vướng mắc về thủ tục tố tụng.
