Từ góc nhìn của một luật sư, có hơn 15 năm là Ủy viên Ủy ban Mặt trận tổ quốc (MTTQ) Việt Nam cấp tỉnh, tôi cho rằng, việc Bộ Tư pháp đề xuất bổ sung MTTQ Việt Nam và các đoàn thể Trung ương vào phạm vi thí điểm chế định luật sư công là một bước điều chỉnh chính sách có tính chiến lược, phản ánh nhận thức ngày càng đầy đủ về vai trò pháp lý của các thiết chế đại diện xã hội trong hệ thống chính trị.
Nếu như việc thí điểm tại một số bộ, ngành và địa phương – nơi trực tiếp ban hành và thực thi chính sách công thì việc mở rộng sang MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội cho thấy cách tiếp cận đã chuyển từ quản trị hành chính thuần túy sang quản trị xã hội dựa trên pháp quyền. Trong đó năng lực pháp lý không chỉ phục vụ quyền lực nhà nước, mà còn phục vụ cơ chế giám sát, phản biện và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của Nhân dân.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Phù hợp với chức năng giám sát và phản biện xã hội theo Hiến định
Theo quy định của Hiến pháp và pháp luật hiện hành, MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên có vai trò giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ công chức; tham gia xây dựng pháp luật; đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tham gia hòa giải, giải quyết mâu thuẫn trong xã hội; tập hợp, phản ánh ý kiến và kiến nghị của cử tri. Tuy nhiên, trên thực tế, hoạt động phản biện xã hội nhiều khi vẫn thiên về chính trị – xã hội mà chưa thật sự dựa trên lập luận pháp lý chuyên sâu, đặc biệt đối với dự thảo luật có nội dung kỹ thuật cao; chính sách liên quan đến đất đai, đầu tư, môi trường; các chương trình an sinh xã hội quy mô lớn; các vấn đề có nguy cơ phát sinh tranh chấp tập thể.
Việc có luật sư công tham gia hỗ trợ sẽ giúp nâng cao chất lượng lập luận pháp lý trong phản biện, tăng tính thuyết phục của kiến nghị, giúp ý kiến của MTTQ Việt Nam và đoàn thể có giá trị thực tiễn cao hơn trong quá trình tiếp thu, chỉnh lý chính sách.
Tăng cường bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đoàn viên, hội viên và các nhóm yếu thế
Các đoàn thể Trung ương như Công đoàn, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên… thường xuyên tiếp nhận phản ánh liên quan đến tranh chấp lao động; thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư; tiếp cận chính sách an sinh xã hội; quyền của phụ nữ, trẻ em; quyền lợi của người yếu thế trong xã hội… Trong nhiều trường hợp, các kiến nghị mang tính xã hội nhưng lại cần xử lý bằng công cụ pháp lý chuyên sâu.
Việc bố trí luật sư công trong hệ thống MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội sẽ hỗ trợ đánh giá tính hợp pháp của chính sách tác động đến nhóm xã hội cụ thể; tham gia tư vấn pháp luật cho các chương trình hỗ trợ cộng đồng; tham gia hòa giải các tranh chấp mang tính tập thể; góp phần phòng ngừa xung đột xã hội thông qua tư vấn pháp lý sớm, giúp giảm áp lực cho hệ thống tố tụng và góp phần ổn định xã hội từ gốc.
Góp phần chuyên nghiệp hóa hoạt động phản biện chính sách
Một hạn chế trong thực tiễn phản biện xã hội hiện nay là nhiều ý kiến mới dừng ở mức kiến nghị định tính, chưa đi sâu phân tích tính hợp hiến; tính thống nhất của hệ thống pháp luật; tác động pháp lý dài hạn; khả năng phát sinh tranh chấp hoặc trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Nếu có luật sư công trong hệ thống MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội có thể hỗ trợ xây dựng các báo cáo phản biện theo chuẩn mực pháp lý hiện đại, bao gồm: phân tích rủi ro pháp lý của chính sách; đánh giá tính tương thích với điều ước quốc tế; dự báo nguy cơ tranh chấp; kiến nghị phương án sửa đổi mang tính kỹ thuật pháp lý cụ thể. Như vậy phản biện xã hội được nâng tầm về chất lượng pháp lý, quá trình xây dựng chính sách sẽ trở nên khoa học và hiệu quả hơn.
Tạo cơ chế cân bằng giữa quyền lực công và giám sát xã hội
Việc bổ sung MTTQ Việt Nam và các đoàn thể Trung ương vào phạm vi thí điểm luật sư công có ý nghĩa không chỉ về mặt kỹ thuật pháp lý mà còn về thiết kế thể chế. Nếu luật sư công chỉ tập trung trong các cơ quan hành chính, mô hình có thể thiên về bảo vệ lợi ích quản lý nhà nước. Khi luật sư công đồng thời hỗ trợ các tổ chức thực hiện chức năng giám sát xã hội, hệ thống sẽ hình thành một cơ chế cân bằng hơn, góp phần nâng cao chất lượng kiểm soát quyền lực; hạn chế rủi ro ban hành chính sách chưa phù hợp thực tiễn; tăng tính minh bạch trong hoạt động công; củng cố niềm tin của xã hội vào quá trình xây dựng chính sách.
Kết luận
Việc bổ sung MTTQ Việt Nam và các đoàn thể Trung ương vào phạm vi thí điểm chế định luật sư công là một bước góp phần hoàn thiện thể chế theo hướng tăng cường tính pháp quyền trong quản trị xã hội. Nếu được tổ chức tốt, mô hình này không chỉ giúp nâng cao chất lượng phản biện chính sách mà còn góp phần bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, giảm thiểu rủi ro pháp lý cho Nhà nước, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa nhà nước và xã hội, thúc đẩy sự chuyên nghiệp hóa hoạt động pháp lý trong khu vực công.
Luật sư TẠ NGỌC TOÀN
Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Phú Thọ.
