Ngày 03/11/2025, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao - Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao - Tổng Kiểm toán Nhà nước - Tổng Thanh tra Chính phủ - Bộ trưởng Bộ Công an - Bộ trưởng Bộ Tư pháp - Bộ trưởng Bộ Tài chính - Bộ trưởng Bộ Công thương - Bộ trưởng Bộ Xây dựng - Bộ trưởng Bộ Y tế - Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường - Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã ký ban hành Thông tư liên tịch 09/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-KTNN-TTCP-BCA-BTP-BTC-BCT-BXD-BYT-BNNMT-BVHTTDL-BDTTG (Thông tư liên tịch 09) hướng dẫn thi hành Nghị quyết 205/2025/QH15 về thí điểm Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.
Ảnh minh họa. Nguồn: VKSND khu vực 7.
Trong đó, Điều 2 Thông tư liên tịch 09 quy định đối tượng áp dụng là Viện Kiểm sát, Tòa án, các tổ chức, cá nhân, cơ quan có liên quan trong việc khởi kiện, giải quyết vụ án dân sự công ích.
Tại Điều 5 Thông tư liên tịch 09 cũng nêu rõ, cơ quan, tổ chức, cá nhân tiếp nhận, phát hiện thông tin về hành vi xâm phạm quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công quy định không thuộc trách nhiệm giải quyết của mình thì thông báo ngay cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện hoặc Viện Kiểm sát.
Trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày tiếp nhận thông tin, Viện Kiểm sát kiểm tra tính xác thực của sự việc, xem xét tài liệu, chứng cứ đã tiếp nhận.
Nếu thông tin có căn cứ thì ghi vào Sổ Thụ lý vụ việc dân sự công ích; nếu thông tin không có căn cứ thì kết thúc việc xử lý thông tin và ghi vào Sổ Tiếp nhận thông tin và thông báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân đã cung cấp thông tin.
Sau khi tiếp nhận thông tin, Viện Kiểm sát có quyền kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ; tiếp nhận vật chứng, tài liệu; yêu cầu các cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp thông tin, tài liệu, chứng cứ.
Viện Kiểm sát cũng có quyền quyết định trưng cầu giám định, định giá tài sản, trưng cầu ý kiến của cơ quan, tổ chức, cá nhân có chuyên môn. Đồng thời, thực hiện việc lấy lời khai, đối chất và xem xét thẩm định tại chỗ.
Thông tư liên tịch 09 còn quy định Viện Kiểm sát có thể tiến hành kiểm tra, đánh giá hiện trường xảy ra vi phạm. Tuy nhiên, việc kiểm tra, đánh giá hiện trường không được xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người tham gia và người khác.
Đồng thời, Viện Kiểm sát có thể ủy thác để Viện Kiểm sát khác thực hiện việc kiểm tra, xác minh thu thập thông tin, dữ liệu điện tử, vật chứng.
Sau khi thụ lý vụ việc dân sự, công ích, Viện Kiểm sát ban hành quyết định yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công chấm dứt hành vi vi phạm, áp dụng biện pháp để ngăn chặn, khắc phục hậu quả.
Trong thời hạn 15 ngày, nếu cơ quan, tổ chức, cá nhân được yêu cầu không có văn bản trả lời hoặc có văn bản trả lời không chấp nhận thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, không hiệu quả mà không có lý do chính đáng, Viện Kiểm sát xem xét thực hiện việc thông báo khởi kiện hoặc kiến nghị khởi kiện.
Theo Thông tư liên tịch 09, về nguyên tắc, Viện Kiểm sát chỉ khởi kiện vụ án dân sự công ích khi các chủ thể khác đã nhận được thông báo, kiến nghị khởi kiện của Viện Kiểm sát mà không có chủ thể nào khởi kiện.
Theo khoản 5 Điều 22 Thông tư liên tịch 09, Viện Kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự công ích có quyền, nghĩa vụ của người khởi kiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự, trừ các quyền, nghĩa vụ sau đây:
- Tự thỏa thuận với tổ chức, cá nhân bị kiện về việc giải quyết vụ án, trừ trường hợp tổ chức, cá nhân bị kiện đồng ý thực hiện toàn bộ trách nhiệm theo yêu cầu khởi kiện của Viện kiểm sát và được Tòa án công nhận sự thỏa thuận của các đương sự.
- Nộp tạm ứng án phí, chịu án phí theo quy định tại khoản 4 Điều 14 của Nghị quyết số 205/2025/QH15.
- Thực hiện biện pháp bảo đảm khi yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo quy định tại khoản 4 Điều 14 của Nghị quyết số 205/2025/QH15.
- Quyền, nghĩa vụ khác mà theo quy định của pháp luật người được bảo vệ phải tự mình thực hiện.
Thông tư liên tịch 09 này có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026.
Theo Điều 3 Nghị quyết 205/2025/QH15, các nhóm dễ bị tổn thương gồm:
- Trẻ em theo quy định của Luật Trẻ em;
- Người cao tuổi theo quy định của Luật Người cao tuổi;
- Người khuyết tật theo quy định của Luật Người khuyết tật;
- Phụ nữ đang mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;
- Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự;
- Người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định của pháp luật.
Bên cạnh đó, Điều 3 Nghị quyết 205/2025/QH15 cũng quy định, lợi ích công gồm lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc các lĩnh vực sau đây:
- Đầu tư công;
- Đất đai, tài nguyên, tài sản công khác;
- Môi trường, hệ sinh thái;
- Di sản văn hoá;
- An toàn thực phẩm, dược phẩm;
- Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Ngoài ra, trường hợp không có người khởi kiện gồm:
- Pháp luật chưa quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân nào có quyền, trách nhiệm khởi kiện;
- Pháp luật đã quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện nhưng cơ quan, tổ chức, cá nhân đó không khởi kiện.
