Thổ Ngọa - một hành trình thương nhớ

Theo “Quảng Bình nước non và lịch sử”, năm 1470, vua Lê Thánh Tông chiêu mộ người dân vào lập ấp ở Châu Bố Chính. Năm 1471, hưởng ứng chiếu di dân, ông Nguyễn Khống (sinh năm 1450) ở làng Thổ Vượng, Can Lộc, cùng vợ là bà Hoàng Thị Tường ở làng Ngọa Kiều, Can Lộc, Hà Tĩnh thi hành lệnh vua vào khai canh lập làng Thổ Ngọa. Công cuộc khẩn hoang vùng đất mới nhanh chóng phân định ranh giới, dựng nhà cửa, xây dựng hệ thống cai trị cùng tên làng Thổ Ngọa được gọi từ đây.

“Đất lành chim đậu” dân cư làng ngày một thêm đông. Cùng với họ Nguyễn có nhiều họ khác, từ nhiều nơi cùng đến ở, như: họ Trần, họ Trương, họ Đỗ… Ông Nguyễn Khống cho phân chia điền thổ, lập chợ, đào giếng, mở đường, xây dựng đình chùa tế lễ nên dân làng vô cùng mến mộ ông. Khi ông qua đời, cả làng tôn ông ngôi vị “Thành Hoàng làng” và thờ phụng tại Đình làng nhằm thể hiện lòng tri ân, trọng tài, trọng nghĩa, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Năm 1832, làng Thổ Ngọa trở thành một Tổng, có 11 xóm dân cư sinh sống, gồm: Ngọa Long, Minh Phủ, Minh Phượng, Quan Tỉnh, Thanh Tỉnh, Cảnh Tiên, Tiền Môn, Dinh Tỉnh, Hội Tỉnh, Hậu Tỉnh và Cây Me. Cuộc sống của người dân Thổ Ngọa ngắn chặt với đồng ruộng và làm nón lá. Không ai biết nghề nón lá hình thành từ bao giờ, ai đem nghề về cho làng, chỉ biết có nghề trong tay, già truyền cho trẻ, người trước truyền cho người sau. Sinh ra là quen với hơi, mùi của lá nón quyện vào mình. Nhờ gắn bó với nghề nón lá mà người Thổ Ngọa qua được những đoạn ngày gian khó để đến với cuộc sống giàu đẹp như hôm nay.

Tháng 11/1937, Chi bộ Đảng cộng sản Việt Nam, một trong ba Chi bộ Đảng đầu tiên của phủ Quảng Trạch được thành lập trong làng Thổ Ngọa, Chi bộ với 3 Đảng viên gồm các đồng chí: Trần Đỉnh, Nguyễn Duy Hàn và Nguyễn Công lệ. Chi bộ Thổ Ngọa ra đời đã đánh dấu bước phát triển mới của phong trào cách mạng lúc bấy giờ. Cùng với tên đất, tên làng, tháng 6/1942, Phủ ủy lâm thời Quảng Trạch được thành lập tại Miếu Đôi làng Thổ Ngọa. Nhân dân một lần nữa vinh dự nhận sứ mệnh lịch sử quan trọng, tiến tới tổng khởi nghĩa tháng 8/1945 giành chính quyền về tay Nhân dân.

Cuộc sống chưa được bình yên bao lâu, ngày 27/3/1947, thực dân Pháp một lần nữa trở lại tái chiếm đất Quảng Bình lập đồn bốt, hội tề… Tại làng Thổ Ngọa, chúng lập đội Hương vệ nhằm bắt giết, tra tấn những người chúng cho là Việt Minh. Buộc nhân dân làng Thổ Ngọa tiếp tục bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp. Để tập trung xây dựng lực lượng dân quân tự vệ lớn mạnh, lãnh đạo huyện Quảng Trạch cho sáp nhập làng Thổ Ngọa, Thuận Bài, Nhân Thọ, Ngoại Hải, Mỹ Hòa, Diên Phúc thành xã An Trạch. Đến năm 1956, xã An Trạch được chia thành 3 xã, Quảng Thuận có 8 xóm của làng Thổ Ngọa và làng Thuận Bài.

Kháng chiến chống Pháp chưa nguôi, thì già trẻ, trai gái lại phải gồng mình chống Mỹ. Làng Thổ Ngọa có địa thế gần cảng biển, Bến phà Gianh, có Quốc lộ 1A và 12A đi qua nên đã trở thành “tọa độ lửa” máy bay và bom đạn của giặc Mỹ. Con mất cha, vợ mất chồng, nhà cửa không còn, trường học bị thiêu rụi, kho lương thực tiếp vận cho miền Nam bị trúng bom của Mỹ nên nhiều người phục vụ bốc vác ở đây đã ra đi mãi mãi. Có những đêm gia đình 5 người, 7 người cũng vĩnh biệt ra đi khi bom Mỹ dội xuống. Nhiều công trình tâm linh, văn hóa như: Chùa Cảnh Tiên, Đình làng, Đền Văn Thánh, Đền Võ Thánh và Nhà thờ của các họ tộc cũng bị bom Mỹ tàn phá.

Tuy mất mát, đau thương nhưng với phong trào “Xe chưa qua nhà không tiếc, đường chưa thông không tiếc máu xương người”. Nhiều gia đình đã tự nguyện tháo dỡ nhà để bắc cầu cho xe qua, già trẻ, gái trai luôn túc trực để san lấp hố bom, đắp đường thông xe trên Quốc lộ 1A và 12A. Không những phục vụ trực chiến tại làng, mà tinh thần, ý chí chiến đấu chống Mỹ của dân làng luôn hướng về miềm Nam ruột thịt, về Trị Thiên thân yêu. Hàng ngàn con em của làng đã lên đường nhập ngũ và gia nhập thanh niên xung phong trong chiến dịch chống Mỹ cứu nước. Trên tinh thần, ý chí chiến đấu trên tuyến lửa của nhân dân Quảng Bình (cũ) nói chung, làng Thổ Ngọa nói riêng. Năm 1964, nhạc sĩ Hoàng Vân đã tạo nên cảm xúc sâu lắng về một miền quê: “Muôn người như một gửi về Trị Thiên tấm lòng sắc son, hẹn ngày chiến thắng…”, trong ca khúc Quảng Bình quê ta ơi.

Không những bom đạn trong kháng chiến, sau hòa bình người Mỹ còn để lại trên mảnh đất làng tôi (PV) hàng trăm hố bom sâu từ 3 - 5m, vô số bom bi, thủy lôi, bom tấn, bom tạ còn chưa nổ. Người dân khi tham gia lao động, sản xuất nông nghiệp va chạm lại phải chịu đau thương mất mát.

Có thể nói, Thổ Ngọa nói là mảnh đất khói lửa mà ở đó người dân đã góp nhiều công sức, tài sản, có cả máu và nước mắt vào công cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước để giành lại độc lập cho Tổ quốc.

Non sông thống nhất, đất nước ngày một phát triển giàu đẹp hơn, không nằm ngoài sự phát triển đó. Thổ Ngọa đã có sự thay đổi để bắt kịp xu thế của đất nước trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa xã hội. Văn hóa nơi đây là khuôn thước đạo đức của mỗi con người Thổ Ngọa đã tồn tại 555 năm, là nơi lưu giữ và biểu hiện sinh động qua các biểu trưng mang giá trị truyền thống, như: Chùa Cảnh Tiên, đền Văn Thánh, đền Võ Thánh, miếu Đôi, miếu Lòi, giếng nước làng và 13 nhà thờ các họ; Lễ hội mồng 10 tháng 3 (âm lịch), việc phường cầu cho mưa thuận gió hòa; các làn điệu dân ca, vũ điệu trống 3/7, hoạt ca, hoạt cảnh; sáng tác thơ, ngâm thơ và thường niên tổ chức Đêm thơ Nguyên Tiêu; các trò chơi kéo ko, ù mọi, chọi gà…

Thổ Ngọa là một trong 4 làng văn vật có bề dày lịch sử, văn hóa nổi trội trên nhiều phương diện, hội tụ đầy đủ các tiêu chí “Danh hương” dưới thời triều Minh Mạng đến Tự Đức (1820 -1883) nên được xét ban thưởng danh hiệu, Tứ danh hương “Sơn - Hà - Cảnh - Thổ”, gồm: làng Lệ Sơn và La Hà thuộc huyện Minh Chính, Cảnh Dương và Thổ Ngọa thuộc huyện Bình Chính, tỉnh Quảng Bình.

Có thể nói, làng là một tổ chức xã hội đặc biệt của người dân Thổ Ngọa, từ đó tạo nên tính cách con người Thổ Ngọa, đó là truyền thống cách mạng, ý thức độc lập - dân chủ và lòng yêu nước, yêu quê hương và tính cộng đồng làng xóm tạo nên tinh thần đoàn kết toàn dân.

555 năm một bề dày truyền thống lịch sử, anh hùng và văn hóa là hai yêu tố quan trọng đã trường tồn và phát triển cùng với lịch sử làng Thổ Ngọa. Thổ Ngọa vẫn ở đó với tư cách vừa là một minh chứng lịch sử vừa là nhân vật đồng hành cùng với những cung bậc của đất nước. Bên cạnh đó, trải qua năm tháng, Thổ Ngọa cũng đã khoác lên mình một chiếc áo mới, có nắng, có gió của miền đất lửa anh hùng, có hơi ngai ngái, nồng nồng của khói rơm, có mùi thơm là lạ tỏa ra mỗi cái nón được làm từ bàn tay tài hoa, điệu nghệ của người dân Thổ Ngọa mà bất kỳ ai đi qua cũng đem lòng lưu luyến, nhớ thương.

ĐẠI XUÂN