Vai trò chủ chốt của Viện kiểm sát trong thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích: Bước đột phá vì công lý và an sinh xã hội

Sứ mệnh lịch sử từ một Nghị quyết mang tính đột phá

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam từ trước đến nay, nguyên tắc tự định đoạt trong tố tụng dân sự vốn là nền tảng. Việc khởi kiện vụ án dân sự thường thuộc về quyền và nghĩa vụ của các đương sự – những người có quyền lợi trực tiếp bị xâm phạm. Tuy nhiên, thực tiễn đời sống kinh tế - xã hội cho thấy, có không ít trường hợp lợi ích công cộng (như môi trường, tài sản công, tiêu dùng) bị xâm hại nghiêm trọng nhưng không có cơ quan, tổ chức nào đứng ra khởi kiện. Hoặc đau lòng hơn, những đối tượng yếu thế như trẻ em, người khuyết tật, người cao tuổi bị tước đoạt quyền lợi hợp pháp nhưng bản thân họ lại không có đủ năng lực hành vi, tài chính hay sự hỗ trợ pháp lý để tự bảo vệ mình.

Trước đòi hỏi bách thiết của thực tiễn, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15. Đây được coi là một "luồng gió mới" trong cải cách tư pháp. Nghị quyết thí điểm trao cho VKSND thẩm quyền trực tiếp ra mặt khởi kiện các vụ án dân sự công ích. Sự thay đổi này không chỉ làm phong phú thêm chức năng kiểm sát mà còn biến VKSND thành "tấm khiên pháp lý" vững chắc, đại diện cho tiếng nói của công lý và lợi ích chung của toàn xã hội.

Nhiệm vụ và quyền hạn cốt lõi

Trong cơ chế thí điểm này, VKSND không còn đóng vai trò bị động chờ đợi vụ án hình thành để kiểm sát việc tuân theo pháp luật, mà đã được trao những nhiệm vụ, trách nhiệm và quyền hạn đặc biệt để chủ động tấn công vào các hành vi vi phạm.

1.     Tiếp nhận thông tin và xác minh ban đầu

VKSND các cấp có trách nhiệm chủ động tiếp nhận, phân loại và xử lý các nguồn thông tin từ dư luận xã hội, báo chí, đơn thư phản ánh hoặc từ các cơ quan chức năng về việc xâm phạm quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công. Ngay khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, cơ quan Kiểm sát sẽ ngay lập tức vào cuộc, tiến hành các biện pháp kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin và tài liệu chứng cứ để làm rõ bản chất khách quan của vụ việc.

2.     Thẩm quyền can thiệp kịp thời

Để ngăn chặn các hậu quả xấu có thể tiếp diễn, trong quá trình xác minh, VKSND có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân chấm dứt ngay hành vi vi phạm, đồng thời áp dụng các biện pháp ngăn chặn, khắc phục hậu quả tạm thời. Nhằm bảo toàn tài sản của Nhà nước, của cộng đồng hoặc bảo đảm cho việc giải quyết vụ án, thi hành án sau này không bị vô hiệu hóa, Viện kiểm sát có quyền yêu cầu Tòa án áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời. Bên cạnh đó, để bảo đảm tính linh hoạt và chính xác, cơ quan này cũng có quyền ra quyết định đình chỉ hoặc phục hồi việc kiểm tra, xác minh tùy thuộc vào diễn biến và chứng cứ thực tế thu thập được.

3.     Nguyên tắc "Bổ trợ" trước khi ra mặt

Một điểm mang tính nhân văn và tôn trọng trật tự quản lý hành chính trong Nghị quyết là trước khi trực tiếp đứng tên khởi kiện, VKSND sẽ thông báo, kiến nghị các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền, chức năng liên quan thực hiện quyền khởi kiện trước. Nếu các cơ quan này quyết định khởi kiện, Viện kiểm sát sẽ đóng vai trò hỗ trợ về mặt pháp lý nếu có đề nghị. Chỉ khi cuối cùng, vì nhiều lý do khách quan và chủ quan, vẫn không có bất kỳ tổ chức, cá nhân nào đứng ra, VKSND mới chính thức tự mình khởi kiện vụ án dân sự công ích, tham gia phiên tòa với tư cách người khởi kiện và thực hiện việc kiểm sát tuân theo pháp luật xuyên suốt quá trình tố tụng.

Các biện pháp xác minh chuyên sâu là công cụ mạnh mẽ chống lạm quyền

Khởi kiện một vụ án dân sự công ích hay bảo vệ nhóm yếu thế luôn là một thách thức lớn vì tính chất phức tạp của chứng cứ. Vì vậy, Nghị quyết số 205/2025/QH15 đã trang bị cho các Kiểm sát viên một "vũ khí pháp lý" sắc bén với hàng loạt biện pháp xác minh chuyên sâu:

Trực tiếp và Ủy thác thu thập: Viện kiểm sát được quyền trực tiếp thu thập hoặc ủy thác cho các Viện kiểm sát địa phương khác thu thập thông tin, tài liệu, dữ liệu điện tử và vật chứng mang tính cốt lõi.

Chế tài thời hạn khắt khe: Cơ quan này có quyền yêu cầu các tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu, chứng cứ mà họ đang lưu giữ, quản lý. Các chủ thể này bắt buộc phải cung cấp trong thời hạn nghiêm ngặt là 15 ngày.

Áp dụng khoa học - kỹ thuật tư pháp: Các biện pháp như trưng cầu giám định, định giá tài sản, lấy ý kiến chuyên môn từ các chuyên gia đầu ngành đều được áp dụng để bảo đảm tính khoa học.

Hoạt động thực địa tố tụng: Kiểm sát viên có quyền lấy lời khai, tổ chức đối chất giữa các bên, xem xét thẩm định tại chỗ và trực tiếp đánh giá hiện trường nhằm phát hiện mọi dấu vết vi phạm một cách chính xác nhất, tránh việc đưa ra các quyết định cảm tính hay thiếu căn cứ.

1.     Trách nhiệm nghiêm cẩn thượng tôn pháp luật, tôn trọng nhân dân

Quyền hạn lớn luôn đi đôi với trách nhiệm cao. Để tránh nguy cơ lạm quyền, hành chính hóa các quan hệ dân sự và bảo đảm tôn trọng quyền tự quyết của người dân, Nghị quyết quy định những rào cản pháp lý và quy trình cực kỳ chặt chẽ.

Được thể hiện rõ nét đó là quy trình thời gian chặt chẽ. Sau khi có kết quả xác minh hành vi vi phạm rõ ràng, VKSND có thời hạn 30 ngày để gửi thông báo hoặc kiến nghị khởi kiện đến các bên có quyền lợi và trách nhiệm liên quan. Quyền tự quyết của xã hội vẫn được ưu tiên tối đa: Nếu quá thời hạn 02 tháng kể từ khi hết hạn trả lời mà vẫn không có ai đứng ra khởi kiện và Viện kiểm sát không nhận được phản hồi hợp lý, lúc này cơ quan Kiểm sát mới chính thức xem xét, ra quyết định khởi kiện.

2.     Tôn trọng tuyệt đối quyền của nhóm yếu thế

Đối với việc bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương (trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ mang thai), VKSND chỉ khởi kiện khi chính họ hoặc người đại diện hợp pháp không thể tự mình thực hiện quyền khởi kiện do năng lực, hoàn cảnh và phải có văn bản đề nghị Viện kiểm sát giúp đỡ. Đặc biệt, nếu các đối tượng này chủ động đề nghị không khởi kiện, VKSND phải tôn trọng ý chí của họ và ra quyết định đình chỉ việc xác minh ngay lập tức. Tuy nhiên, để ngăn ngừa góc khuất, pháp luật loại trừ trường hợp nếu cơ quan kiểm sát phát hiện việc từ chối này là do bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.

3.     Trách nhiệm tài chính và bồi thường nhà nước

Về mặt chế độ, khi thực hiện quyền khởi kiện công ích, VKSND được miễn nộp tạm ứng án phí và án phí để bảo đảm nguồn lực thực thi nhiệm vụ. Tuy nhiên, quyền lực luôn gắn liền với rủi ro pháp lý: Nếu VKSND yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời sai lệch, không đúng thực tế, gây thiệt hại về kinh tế, uy tín cho cơ quan, doanh nghiệp hoặc cá nhân khác, thì chính VKSND phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Đây là quy định nhằm nâng cao tinh thần trách nhiệm, "gạn đục khơi trong" của mỗi Kiểm sát viên khi đặt bút ký các quyết định tố tụng.

4.     Vai trò đầu tàu của Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Để một chủ trương lớn mang tính thí điểm đi vào cuộc sống một cách trơn tru, không chồng chéo, vai trò điều hành của VKSND Tối cao là vô cùng lớn. Với tư cách là cơ quan đứng đầu ngành, VKSND Tối cao gánh vác trách nhiệm chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Tòa án nhân dân tối cao cùng các bộ, ngành liên quan để nhanh chóng ban hành các thông tư, hướng dẫn chi tiết quy trình phối hợp, biểu mẫu tố tụng phục vụ thực hiện Nghị quyết. Đồng thời, do đây là cơ chế thí điểm, VKSND Tối cao có trách nhiệm tổng hợp, đánh giá kết quả thực hiện để báo cáo Quốc hội hằng năm. Khi kết thúc thời hạn 03 năm thí điểm, cơ quan này sẽ đưa ra báo cáo tổng kết toàn diện, làm cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc để Quốc hội xem xét, chính thức luật hóa các quy định này vào Bộ luật Tố tụng Dân sự trong tương lai.

Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội đã thổi một luồng sinh khí mới, trao cho Viện kiểm sát nhân dân một sứ mệnh và trọng trách cao cả trước nhân dân. Biến cơ quan này trở thành vị "Tổng công trình sư" và là "tấm khiên pháp lý" trực tiếp bảo vệ lợi ích công cộng, bảo vệ những số phận yếu thế. Việc thực thi nghiêm túc, đúng đắn quyền hạn và trách nhiệm quy định không chỉ dừng lại ở việc giải quyết một vài vụ án dân sự cụ thể, mà sâu xa hơn, nó góp phần nâng cao tinh thần thượng tôn pháp luật, củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý, bảo đảm mọi hành vi sai phạm gây thiệt hại cho cộng đồng đều phải bị đưa ra ánh sáng và xử lý nghiêm minh trước pháp luật.

LAM SƠN - MINH VƯƠNG