Trong thực tiễn xét xử, không khó để nhận ra rằng cùng một loại án, nhưng chất lượng phiên tòa có thể khác nhau rất nhiều. Có những phiên tòa diễn ra gọn gàng, tranh tụng tập trung, bản án rõ ràng và thuyết phục. Nhưng cũng có những phiên tòa kéo dài, lập luận dàn trải, tranh tụng không chạm đến bản chất, để rồi bản án ban hành vẫn để lại nhiều khoảng trống tranh cãi. Sự khác biệt đó không chỉ nằm ở hồ sơ vụ án hay trình độ cá nhân của người tham gia tố tụng, mà bắt đầu từ chuẩn mực tranh tụng và cách điều hành phiên tòa.
Chuẩn mực tranh tụng, nhìn từ thực tiễn hành nghề luật sư tranh tụng, trước hết không phải là vấn đề kỹ thuật thủ tục, mà là vấn đề tư duy. Tranh tụng thực chất không nhằm trình diễn lập luận, cũng không nhằm tạo lợi thế tâm lý, mà nhằm làm rõ những điểm mấu chốt có khả năng quyết định hướng giải quyết vụ án. Khi luật sư tranh tụng xác định đúng trọng tâm, mỗi phát biểu tại phiên tòa đều mang tính chọn lọc, trực diện và có giá trị tham chiếu cho Hội đồng xét xử.
Tuy nhiên, tranh tụng chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được đặt trong một không gian điều hành phù hợp. Hội đồng xét xử không chỉ là chủ thể “giữ nhịp” phiên tòa, mà còn là người kiến tạo môi trường tranh tụng. Cách đặt câu hỏi, cách cho phép các bên trình bày lập luận, cách định hướng tranh luận đi đúng trọng tâm pháp lý có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng xét xử. Một phiên tòa được điều hành tốt không phải là phiên tòa im lặng hay căng thẳng, mà là phiên tòa nơi các lập luận được nói đúng lúc, đúng chỗ và được lắng nghe đến cùng.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Thực tiễn cho thấy, khi chuẩn mực tranh tụng không được bảo đảm, phiên tòa dễ rơi vào hai trạng thái cực đoan. Một là tranh tụng bị thu hẹp, luật sư tranh tụng chỉ được phát biểu mang tính hình thức, lập luận bị cắt khúc hoặc không được phản hồi. Hai là tranh tụng bị buông lỏng, các bên trình bày dàn trải, cảm tính, không còn tập trung vào vấn đề pháp lý cốt lõi. Cả hai trạng thái này đều không giúp ích cho Hội đồng xét xử trong việc ra bản án vững chắc.
Một chuẩn mực quan trọng của tranh tụng thực chất là sự tôn trọng lẫn nhau giữa các chủ thể tố tụng. Luật sư tranh tụng không thể nâng cao vị thế nghề nghiệp bằng cách công kích cá nhân, gây áp lực cảm xúc hay phủ nhận vai trò của tòa án. Ngược lại, Hội đồng xét xử cũng không nên nhìn tranh tụng như sự thách thức quyền lực xét xử. Khi các chủ thể cùng đặt mình trong khuôn khổ chuẩn mực nghề nghiệp, phiên tòa trở thành không gian của lý trí, nơi các lập luận được đánh giá bằng giá trị pháp lý chứ không bằng vị thế hay cảm xúc.
Từ góc độ chuyên gia hành nghề, một dấu hiệu rõ ràng cho thấy chuẩn mực tranh tụng chưa được bảo đảm là khi các lập luận trọng tâm của luật sư không được phản ánh trong bản án. Một bản án vững chắc không nhất thiết phải chấp nhận quan điểm của luật sư tranh tụng, nhưng cần thể hiện rõ rằng các quan điểm đó đã được xem xét, phân tích và phản hồi bằng lập luận pháp lý cụ thể. Khi bản án im lặng trước tranh tụng, tòan bộ quá trình đối thoại tại phiên tòa trở nên vô nghĩa.
Chuẩn mực điều hành phiên tòa vì vậy gắn chặt với chuẩn mực lập luận trong bản án. Khi Hội đồng xét xử điều hành tranh tụng một cách thực chất, bản án thường có cấu trúc rõ ràng hơn, trả lời trực diện các vấn đề đã được tranh luận. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng xét xử, mà còn giúp hạn chế khiếu nại, kháng cáo, kháng nghị phát sinh sau đó.
Trong bối cảnh cải cách tư pháp, việc nâng cao chuẩn mực tranh tụng và điều hành phiên tòa không thể chỉ trông chờ vào các quy định mang tính hình thức. Chuẩn mực đó được hình thành từ chính thực tiễn hành nghề: từ cách luật sư tranh tụng chuẩn bị và trình bày vụ án, từ cách Hội đồng xét xử lắng nghe và phản hồi các lập luận pháp lý, và từ nhận thức chung rằng tranh tụng không phải là đối đầu, mà là cơ chế hỗ trợ ra quyết định xét xử đúng đắn.
Ở tầng sâu hơn, điều hành phiên tòa không chỉ là vấn đề kỹ thuật tố tụng, mà còn liên quan trực tiếp đến uy tín tư pháp. Quyền lực xét xử được Nhà nước trao, nhưng uy tín của Tòa án và cá nhân Thẩm phán chỉ được tạo lập khi bản án đủ sức thuyết phục nhân dân và đủ chuẩn mực để đội ngũ luật sư tôn trọng.
Một phiên tòa được điều hành tốt không cần ồn ào, cũng không cần kịch tính. Điều quan trọng là mỗi lập luận đều được đặt đúng chỗ, được phản hồi đúng mức và được chuyển hoá thành cơ sở lập luận trong bản án. Một nền tư pháp mạnh không phải là nền tư pháp ít tranh luận, mà là nền tư pháp đủ năng lực biến tranh luận thành bản án vững chắc.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm:
“Quyền lực xét xử được Nhà nước trao, nhưng uy tín của Tòa án và cá nhân Thẩm phán chỉ được tạo lập khi bản án đủ sức thuyết phục nhân dân và đủ chuẩn mực để đội ngũ luật sư tôn trọng”.
