Thứ tư, 19/12/2018 | 07:31 GMT+7

Pháp luật và cách vận dụng pháp luật

LSVNO – Thực tiễn cho thấy cùng một đạo luật nhưng có nơi đem áp dụng vào thực tiễn thì được nhân dân đồng tình, ủng hộ, nhưng có nơi lại gây ra bức xúc, chống đối rồi trở thành điểm nóng. Sự khác nhau ở đây chính là cách vận dụng pháp luật. Nơi nào làm tốt công tác thông tin, giải thích pháp luật và lắng nghe nhân dân phản ánh tâm tư, nguyện vọng của họ đối với việc thi hành pháp luật và cùng nhân dân bàn bạc việc tháo gỡ các vướng mắc thì được nhân dân đồng tình ủng hộ.

Vừa qua đã xảy ra sự kiện bắt giữ, xử phạt hành vi vi phạm pháp luật của công dân khiến đông đảo dư luận phân vân, bức xúc và bàn tán xôn xao. Đó là việc anh thợ điện Nguyễn Cà Rê đem đổi 100 đô la lấy 2.260.000 đồng tại một tiệm vàng bị Cơ quan Điều tra Công an thành phố Cần Thơ chặn bắt và bị Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ ra quyết định tịch thu số tiền đồng và xử phạt hành chính 90 triệu đồng. Tiệm vàng - Công ty TNHH Sản xuất, thương mại Thảo Lực, nơi đổi tiền cho anh Rê bị Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ ra quyết định xử phạt hành chính 295 triệu đồng, cộng với hình phạt bổ sung là tịch thu 100 đô la, 19.910 viên hột đá nhân tạo và 20 viên kim cương. 

Một sự kiện tưởng như nhỏ nhặt nhưng không ngờ lại gây ra những phản ứng của dư luận trong cả nước theo hai chiều trái ngược nhau giữa hai phía: người dân và các nhà chức trách thực thi pháp luật. Sự kiện cũng đã trở thành một chủ đề được các đại biểu Quốc hội quan tâm và nêu ra trong phiên chất vấn và trả lời chất vấn tại kỳ họp thứ sáu khóa XIV.

Dư luận cho rằng anh Nguyễn Cà Rê với thu nhập từ 2 triệu đến 4 triệu đồng/tháng mà bị phạt 90 triệu đồng chỉ vì đổi tiền không đúng nơi quy định của pháp luật là quá nặng. Với gia cảnh của anh, anh lấy đâu ra tiền để nộp phạt?.

crem-5c199128007ed

Ông Trương Hoài Nam - Phó chủ tịch UBND TP. Cần Thơ (bìa phải) trao đổi với ông Lê Hồng Lực và Luật sư Nguyễn Trường Thành.

Theo lời khai của chủ tiệm vàng, vì không có tiền đồng trong túi nên anh Nguyễn Cà Rê nằn nì đổi đô la lấy tiền đồng để trả tiền thuê xe. Việc đổi tiền đang thực hiện thì bị một người đứng cạnh - một cán bộ công an cải trang, chộp lấy và lập biên bản phạm pháp quả tang. Tiếp đó, một số cán bộ công an ập vào và tiến hành khám xét tiệm vàng.

Dư luận cho rằng, nhân việc bắt quả tang việc đổi ngoại tệ không đúng quy định của pháp luật để khám xét cửa hàng, tiếp đó xử phạt 295 triệu đồng, rồi tịch thu sung công một số tài sản và 20 viên kim cương của tiệm vàng Thảo Lực với lý do không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc xuất xứ là trái với những quy định pháp lý hiện hành về căn cứ pháp lý khám người, khám nhà.

Về phía các nhà chức trách thực thi pháp luật thì cho rằng, hành vi vận dụng pháp luật của địa phương đối với vụ việc là đúng với quy định của Nghị định 96/2014/NĐ-CP.

Anh Nguyễn Cà Rê đã có đơn xin Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ miễn hình phạt vì gia đình anh hiện rất nghèo túng. Ông chủ tiệm vàng Thảo Lực đã chấp hành hình phạt nhưng đang làm đơn khởi kiện vì cho rằng quyết định xử phạt hành chính của Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ là trái pháp luật.

Các cơ quan trung ương đã giao cho các cơ quan địa phương xử lý vụ việc theo hướng giảm nhẹ hoặc miễn hình phạt cho anh Nguyễn Cà Rê (!) Dư luận cho rằng, việc giao cho Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ xem xét giải quyết theo hướng miễn hoặc giảm nhẹ hình phạt cho anh Nguyễn Cà Rê chưa phải là cách giải quyết một cách căn cơ và trọn vẹn các vấn đề phát sinh của vụ việc. Cách vận dụng pháp luật của những nhà thực thi pháp luật ở thành phố Cần Thơ làm nảy sinh nhiều vấn đề có liên quan đến hiện tình hoạt động lập pháp, hành pháp ở nước ta mà dư luận đang rất quan tâm. Có nhiều câu hỏi được đặt ra:

Câu hỏi thứ nhất: Thế nào là đúng pháp luật?  

 Việt Nam hiện đang có quan hệ buôn bán, giao lưu với rất nhiều nước trên thế giới. Việc người Việt Nam có ngoại tệ (đô la của Mỹ, Canada, Úc; Ơ-rô của châu Âu; tiền Yên của Nhật; tiền Rúp của Nga; Nhân dân tệ của Trung Quốc…) là chuyện phổ biến hiện nay. Nguồn ngoại tệ trong dân là do người đi lao động nước ngoài gửi về hoặc do kiều bào ở nước ngoài gửi về biếu tặng người thân trong gia đình họ. Người nước ngoài đến du lịch tại Việt Nam cũng thường dùng ngoại tệ để mua bán, trả chi phí dịch vụ cho người Việt Nam. Sử dụng tiền tệ của nhau trong buôn bán, giao lưu nhằm tiết kiệm chi phí trong chuyển đổi ngoại tệ và tránh lệ thuộc vào đô la Mỹ hiện đang là xu thế của các nước hiện nay trên thế giới. Việc người dân Việt Nam có ngoại tệ không phải là chuyện hiếm. Việc đổi tiền Việt Nam sang tiền nước ngoài để chu cấp cho con đi học ở nước ngoài, để đi du lịch, công tác hoặc đổi ngoại tệ sang tiền đồng để trang trải cuộc sống là nhu cầu của không ít người Việt Nam. Luật pháp hiện hành không cấm người Việt Nam sở hữu ngoại tệ nhưng không phải ai cũng biết việc hoán đổi tiền đồng sang ngoại tệ hoặc ngược lại, phải tiến hành tại các ngân hàng. Hơn nữa, việc hoán đổi ngoại tệ tại các ngân hàng đòi hỏi nhiều thủ tục và với giá thấp hơn giá thị trường tự do. Vì vậy việc hoán đổi ngoại tệ ngoài quy định của pháp luật, mà dư luận gọi là đổi chui, là hiện tượng phổ biến của cuộc sống. Thực tiễn cuộc sống đòi hỏi phải phân biệt hành vi hoán đổi ngoại tệ để trang trải cuộc sống với hành vi buôn bán ngoại tệ nhằm mục đích kiếm lời. Nhiều người dân và cả bà Nguyễn Thị Kim Ngân - Chủ tịch Quốc hội đã khẳng định trước Quốc hội rằng hành vi của anh Nguyễn Cà Rê chỉ là hành vi đổi ngoại tệ, không phải là hành vi mua bán ngoại tệ (!)

Pháp luật luôn phải xuất phát và phải phù hợp với thực tế cuộc sống. Việc căn cứ vào văn bản pháp luật đã lỗi thời, không phù hợp với cuộc sống để khẳng định là hợp pháp là khiên cưỡng. Do vậy, dư luận cho rằng Nghị định 96/2014/NĐ-CP là không phù hợp với thực tế cuộc sống; việc căn cứ vào Nghị định này để xử phạt mọi hành vi chuyển đổi ngoại tệ không qua ngân hàng là trái với thực tế cuộc sống. Nghị định 96/2014/NĐ-CP, qua thực tế vận dụng đã bộc lộ nhiều nhược điểm. Nó đòi hỏi phải tiến hành sửa đổi ngay như nhiều cán bộ trong ngành lập pháp, tư pháp đã đề xuất. Đây là đòi hỏi mang tính cấp bách nhằm mục đích ổn định xã hội.     

Câu hỏi thứ hai: Thế nào là hình phạt thỏa đáng?

Xử phạt không đơn thuần nhằm mục đích trừng trị mà còn nhằm răn đe, giáo dục người vi phạm. Để đạt được mục đích này thì hình phạt được tuyên phải tương xứng với mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi vi phạm đã gây ra. Đây là những điều sơ đẳng mà mọi cán bộ, viên chức tương lai được giáo dục kỹ khi còn ngồi ở ghế học sinh, sinh viên ngành luật. Việc đánh giá mức độ nguy hiểm do hành vi vi phạm gây ra cho xã hội đòi hỏi người cầm cân nảy mực phải cân nhắc rất kỹ, phải hết sức khách quan và phải đặc biệt tránh định kiến, đánh giá, nhận định mang tính cảm tính. Về mức xử phạt tiền thì luật pháp thường quy định người vi phạm phải đền bù mọi tổn thất đã gây ra, hoặc bị phạt tiền bằng hoặc gấp đôi số tiền vi phạm. Nghị định 96/2014/NĐ-CP không quy định xử phạt tiền theo quy tắc lấy giá trị vi phạm làm xuất phát điểm mà chỉ quy định mức phạt tối thiểu đến mức tối đa. Điều này dẫn đến lập luận cho rằng, giá trị hành vi vi phạm chỉ là 2.260.000 đồng mà bị phạt đến 90 triệu đồng, tức nhiều gấp gần 50 lần trị giá số tiền đổi vẫn được cho là đúng pháp luật, vì nó nằm trong khung hình phạt do Nghị định 96/2014/NĐ-CP quy định. Rõ ràng đây là bất cập lớn của Nghị định 96/2014/NĐ-CP, đòi hỏi phải nhanh chóng sửa đổi.

Câu hỏi thứ ba: Viện cớ cửa hàng vàng không có đầy đủ giấy tờ về nguồn gốc xuất xứ để tịch thu các mặt hàng bày bán có hợp pháp?

Các cơ quan thực thi pháp luật từng có ý định thiết lập kỷ cương mới bằng cách quy định mọi việc mua bán đều phải có hóa đơn nhằm tránh thất thu thuế và gian lận trong mua bán. Ý định này khó thực hiện ở nước ta. Vì vậy pháp luật hiện hành của nước ta chưa đòi hỏi mọi việc mua bán đều phải có hóa đơn, kể cả việc mua bán vàng bạc tại các tiệm vàng. Việc viện cớ tiệm vàng Thảo Lực không xuất trình đầy đủ nguồn gốc của các sản phẩm bày bán để tịch thu, xử phạt là đòi hỏi không có căn cứ pháp lý nếu không muốn nói đó là việc dùng pháp luật để bắt chẹt người dân. Tin tức gần đây cho biết ông Phó chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ đã có quyết định trả lại cho chủ tiệm vàng 20 viên kim cương và 19.910 viên đá nhân tạo. Việc trả lại tài sản bị tịch thu trái pháp luật là đương nhiên (cái gì của Xê-da phải trả lại cho Xê-da)! Hành vi sửa sai của nhà thực thi pháp luật rất đáng được khuyến khích. Dư luận còn đặt câu hỏi tại sao Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ chưa xử lý số tiền phạt 295 triệu đồng. Không lẽ vì việc hoán đổi tiền với giá trị hơn 2 triệu đồng lại bị phạt với số tiền gấp 100 lần? Nếu người thực thi pháp luật vẫn giữ nguyên hình phạt 295 triệu đồng đối với tiệm vàng thì quả là khiên cưỡng vì nó trái với mục đích của hình phạt như đã nêu trên.

Câu hỏi thứ tư: Việc khám xét tiệm vàng Thảo Lực có hợp pháp?

Luật pháp hiện hành nước ta quy định chỉ được phép khám người, khám nơi ở, nơi làm việc trong trường hợp phạm pháp quả tang hoặc trong trường hợp có căn cứ pháp lý nghi đang cất giấu đồ vật, hoặc tiêu hủy chứng cứ phạm pháp, hoặc che giấu người đang bị truy nã, hoặc trốn tránh pháp luật. Đây là điều mà mọi viên chức thực thi pháp luật phải luôn ghi nhớ và chấp hành đúng. Việc lạm dụng quyền khám xét người, nhà ở, nơi làm việc là hành vi xâm phạm nghiêm trong đến nhân quyền và quyền công dân.

Việc cán bộ điều tra Công an thành phố Cần Thơ nhân việc bắt quả tang việc đổi ngoại tệ trái pháp luật để khám xét và tịch thu tài sản của tiệm vàng là sự vận dụng pháp luật một cách méo mó, cứng nhắc, nếu không muốn nói đó là hành vi lạm dụng quyền lực.

Những bài học rút ra

Thông qua vụ việc xảy ra ở thành phố Cần Thơ có thể rút ra hai bài học lớn:

Bài học về công tác lập pháp, lập quy

Các nhà quản lý có kinh nghiệm đều cho rằng rối loạn trước hết là rối loạn về kỷ cương phép nước. Vì vậy công việc hàng đầu của công tác quản lý là phải không ngừng chăm lo cho việc hoàn thiện nền pháp luật. Trong những năm gần đây, công tác lập pháp đã được Quốc hội nước ta đặc biệt quan tâm. Tuy vậy, sự trùng lặp, mâu thuẩn, chồng chéo, lỗi thời, lạc hậu, khó hiểu, khó nhớ, khó thực thi đang là những bất cập của nền pháp luật hiện hành ở nước ta, đặc biệt là đối với văn bản dưới luật. Theo thống kê của Bộ Tư pháp, số lượng văn bản dưới luật được ban hành với nội dung trái Hiến pháp, trái luật có đến hàng trăm. Sự lỗi thời của Nghị định 96/2014/NĐ-CP là ví dụ rõ nét. Không thể hình dung hết mọi sự kìm hãm, gây khó khăn cho các nhà hoạt động sản xuất kinh doanh, cho đời sống của công dân khi các nhà thực thi pháp luật đem những văn bản trái pháp luật áp dụng vào cuộc sống. Nhưng rất tiếc là các biện pháp ngăn chặn và quy trách nhiệm đối với những tổ chức, cá nhân đã ban hành các văn bản trái Hiến pháp, trái luật chưa được quy định cụ thể. Việc rà soát và kịp thời sửa đổi văn bản pháp quy trái pháp luật cũng chưa được phân công trách nhiệm một cách rõ ràng.

Dư luận nêu ra là đã đến lúc pháp luật quy định công dân được quyền khởi kiện và đòi bồi thường thiệt hại do văn bản trái pháp luật gây ra đối với công dân. Nếu điều luật này được ban hành thì đó là biện pháp quan trọng, mang tính khả thi cao để bảo đảm tốt hơn nhân quyền và quyền công dân đã được Hiến pháp năm 2013 quy định. Đồng thời đó cũng là biện pháp hữu hiệu nhằm kịp thời phát hiện và ngăn chặn việc tổ chức và cá nhân tùy tiện trong ban hành các văn bản dưới luật để thi hành luật.

Bài học thứ hai: Vận dụng pháp luật phải trở thành nghệ thuật của quản lý

Thực tiễn cho thấy cùng một đạo luật nhưng có nơi đem áp dụng vào thực tiễn thì được nhân dân đồng tình, ủng hộ, nhưng có nơi lại gây ra bức xúc, chống đối rồi trở thành điểm nóng. Sự khác nhau ở đây chính là cách vận dụng pháp luật. Nơi nào làm tốt công tác thông tin, giải thích pháp luật và lắng nghe nhân dân phản ánh tâm tư, nguyện vọng của họ đối với việc thi hành pháp luật và cùng nhân dân bàn bạc việc tháo gỡ các vướng mắc thì được nhân dân đồng tình ủng hộ. Cán bộ viên chức phải coi việc giải thích cho nhân dân hiểu rõ pháp luật và giúp đỡ nhân dân thực thi đúng pháp luật là nhiệm vụ chính của mình. Dùng pháp luật để bắt chẹt người dân hoặc dụ dỗ, gài bẫy để đẩy người dân vào tình trạng phạm pháp là điều tối kỵ đối với viên chức nhà nước.

LS Hiền Lương