Với tư cách là một luật sư hành nghề, tôi nhận thấy cần góp tiếng nói phản biện mang tính xây dựng để cùng bảo vệ những giá trị cốt lõi của nền tư pháp mà chúng ta đang nỗ lực hoàn thiện.
1. Nghề luật sư: Chức năng hiến định và ranh giới của việc "hành chính hóa"
Luật sư là một định chế bổ trợ tư pháp đặc thù, được ghi nhận nhằm bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người. Sức mạnh của luật sư nằm ở tính độc lập chuyên môn. Luật sư không phải là công chức, không nằm trong hệ thống thứ bậc của cơ quan hành chính nhà nước.
Việc phân cấp quản lý kiểm tra xuống tận cơ sở mang dấu ấn của sự "hành chính hóa" chưa thực sự phù hợp với đặc thù nghề nghiệp. Một nghề nghiệp đòi hỏi trình độ chuyên môn cao, đạo đức nghề nghiệp khắt khe và tư duy phản biện độc lập sẽ gặp nhiều vướng mắc khi chịu sự kiểm tra của một cấp chính quyền cơ sở – nơi vốn chưa chuyên sâu về nghiệp vụ tư pháp và đang phải gánh vác lượng lớn các nhiệm vụ hành chính địa phương.
2. Xung đột vai trò: “Đối tượng bị kiện” không thể là “Người kiểm tra”
Đây là điểm vướng mắc lớn nhất về mặt logic pháp lý. Trong thực tiễn, UBND cấp xã (hoặc Chủ tịch UBND) thường xuyên là một bên tham gia tố tụng, có quyền lợi đối lập với người dân trong các vụ việc hành chính, đất đai, bồi thường, giải phóng mặt bằng.
Khi luật sư đại diện cho người dân để phản biện lại các quyết định của chính quyền cơ sở, ranh giới giữa giám sát hành chính và sự can thiệp vào hoạt động nghề nghiệp sẽ trở nên rất mong manh. Thử hỏi, việc luật sư phải chịu sự "kiểm tra đột xuất" từ chính cơ quan mà mình đang đối tụng sẽ tạo ra tâm lý e ngại lớn đến mức nào? Điều này vô hình trung tạo ra sự bất bình đẳng, giống như việc cho phép một bên tranh tụng được quyền kiểm tra hồ sơ và tổ chức của bên đối trọng.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
3. Bí mật nghề nghiệp – Nền tảng của niềm tin xã hội
Nguyên tắc tối thượng của nghề luật là bảo mật thông tin khách hàng. Tại cấp xã – nơi các mối quan hệ cộng đồng, làng xã gắn kết chặt chẽ – việc kiểm tra hành chính dễ dẫn đến nguy cơ rò rỉ thông tin vụ việc, dù là vô tình hay hữu ý. Một khi nguyên tắc bảo mật bị vi phạm và niềm tin của người dân bị lung lay, họ sẽ e ngại tìm đến luật sư. Khi đó, những vướng mắc pháp lý của người dân sẽ khó được giải quyết trọn vẹn thông qua các kênh chính thức, dễ dẫn đến những hệ lụy phức tạp cho trật tự xã hội.
4. Nguy cơ thiếu hụt dịch vụ pháp lý tại cơ sở
Tôi dự báo một tương lai ảm đạm: Nếu quy định này được thực thi, rất có thể giới luật sư sẽ e ngại việc đặt trụ sở, chi nhánh tại các địa bàn nông thôn, vùng sâu vùng xa để tránh những thủ tục hành chính phức tạp và sự chồng chéo thẩm quyền. Kết quả là người dân ở những nơi khó khăn nhất sẽ chịu thiệt thòi lớn trong việc tiếp cận dịch vụ pháp lý chất lượng. Chúng ta vô tình tạo ra một khoảng trống trong việc bảo vệ quyền lợi người dân ngay tại cơ sở.
5. Quản lý nghề luật: Cần sự kiến tạo thay vì siết chặt cơ học
Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam cho thấy, mô hình kết hợp giữa quản lý nhà nước cấp chuyên ngành (Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp) và cơ chế tự quản của Liên đoàn Luật sư Việt Nam/Đoàn Luật sư mới là hướng đi phù hợp. Quản lý hoạt động luật sư cốt lõi là quản lý về tiêu chuẩn chuyên môn, tuân thủ pháp luật và đạo đức nghề nghiệp, chứ không nên thuần túy áp dụng các biện pháp kiểm tra hành chính cứng nhắc.
Lời kết:
Kiểm tra, giám sát là cần thiết để duy trì trật tự pháp luật. Tuy nhiên, kiểm tra không đúng bản chất chuyên môn và chồng chéo thẩm quyền sẽ tạo ra rào cản lớn đối với hoạt động nghề nghiệp.
Luật sư là một trong những thiết chế quan trọng bảo vệ công lý. Đừng để những quy định hành chính chưa phù hợp làm suy giảm vai trò đó. Tôi tin rằng giới luật sư và cộng đồng xã hội sẽ tiếp tục có những đóng góp ý kiến tâm huyết để cơ quan soạn thảo xem xét, điều chỉnh đề xuất này, nhằm đảm bảo đúng tinh thần cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước.
Luật sư LƯU ANH CƯỜNG
Giám đốc Công ty Luật TNHH Thái Dương FDI Hà Nội.
