Bản chất vấn đề: Không phải “phá vỡ quy hoạch” mà là thiếu đồng bộ trong thực thi
Theo PGS.TS Hồ Anh Cương, giảng viên cao cấp Khoa Công trình, Trường Đại học Giao thông Vận tải, việc đào đường để thi công hạ tầng kỹ thuật không phải là yếu tố phá vỡ quy hoạch đô thị. Trong cấu trúc quy hoạch, các hệ thống thoát nước, cấp nước, điện lực, viễn thông... vốn được thiết kế bám theo mạng lưới giao thông, tạo thành nhiều “lớp” hạ tầng chồng lên nhau. “Việc đào đường để làm các hạng mục này về bản chất không làm phá vỡ quy hoạch, mà là triển khai các phần việc đã nằm trong quy hoạch đó”, ông Cương nhấn mạnh.
Vấn đề nằm ở chỗ “thực thi”. Nhiều hạng mục đã được quy hoạch từ lâu nhưng bị trì hoãn do thiếu vốn, vướng giải phóng mặt bằng hoặc điều kiện kỹ thuật chưa cho phép. Khi dân số và nhu cầu đô thị tăng vượt dự báo ban đầu, buộc phải cải tạo bổ sung - dẫn đến tình trạng “đào lên lấp xuống”. Khu vực nội đô cũ càng khó khăn hơn: vỉa hè chật hẹp, cây xanh dày đặc, cột điện, dây cáp chằng chịt và sát nhà dân khiến việc thi công dưới vỉa hè tiềm ẩn rủi ro sụt lún. Nhà thầu buộc phải chọn giải pháp an toàn hơn là đào lòng đường.
Nước - “kẻ thù số một” của đường giao thông - càng làm vấn đề trở nên cấp bách. Trong thí nghiệm, vật liệu đường chỉ chịu ngâm nước tối đa 24 giờ, nhưng thực tế nhiều tuyến phố ngập 2-3 ngày hoặc lâu hơn, khiến kết cấu đường nhanh chóng xuống cấp. Do đó, nâng cấp thoát nước không chỉ chống ngập mà còn bảo vệ chính hạ tầng giao thông đã đầu tư hàng nghìn tỉ đồng.
Ảnh minh họa. Nguồn: Báo Lao động.
Khung pháp lý và chính sách: Đã có nền tảng, vấn đề ở khâu tổ chức
Hệ thống pháp luật Việt Nam đã quy định khá rõ về yêu cầu đồng bộ hạ tầng kỹ thuật. Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn (sửa đổi, bổ sung), Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi 2020), Luật Thủ đô (chuẩn bị sửa đổi năm 2026) đều nhấn mạnh nguyên tắc “xây dựng hạ tầng kỹ thuật phải đi trước một bước”, phải tích hợp đồng bộ trong Quy hoạch chung Thủ đô, Quy hoạch phân khu và Quy hoạch chi tiết. Đặc biệt, Luật Thủ đô (sửa đổi) mới nhất mở rộng thẩm quyền cho Hà Nội trong khai thác không gian ngầm đa tầng, khuyến khích mô hình TOD (đô thị định hướng giao thông công cộng) và yêu cầu tích hợp hạ tầng kỹ thuật vào quy hoạch tổng thể.
Nghị định về quản lý hạ tầng kỹ thuật đô thị cũng quy định rõ trách nhiệm phối hợp giữa các sở, ngành, chủ đầu tư để tránh tình trạng “đào một lần, lấp nhiều lần”. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy khoảng cách giữa “lý thuyết đầy đủ” và “thực hiện chưa nghiêm” vẫn còn lớn. Nhiều dự án được phê duyệt riêng lẻ, thiếu cơ chế “nhạc trưởng” thống nhất từ cấp thành phố, dẫn đến tình trạng chồng chéo tiến độ và không gian thi công.
Tác động đa chiều: Không chỉ ùn tắc giao thông
Hậu quả của việc đào xới kéo dài là rõ ràng và đa chiều. Giao thông ùn tắc cục bộ trên các tuyến phố trung tâm - vốn đã quá tải - làm tăng chi phí logistics, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh của hàng nghìn hộ dân và doanh nghiệp. Bụi bẩn, tiếng ồn kéo dài ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em và người cao tuổi. Mỹ quan đô thị bị tổn hại, làm giảm sức hút du lịch của Thủ đô - một ngành kinh tế quan trọng. Về kinh tế vĩ mô, mỗi lần đào - lấp lại phát sinh chi phí tái tạo mặt đường, lãng phí nguồn lực công.
Giải pháp: Ngắn hạn quyết liệt, dài hạn căn cơ
- Ngắn hạn (2026 - 2027): Cần áp dụng ngay nguyên tắc “đào một lần, làm nhiều việc” bằng cách thành lập Ban Chỉ đạo cấp Thành phố làm “nhạc trưởng”, buộc các chủ đầu tư (thoát nước, cấp nước, viễn thông, điện lực) phải phối hợp gói thầu, chia sẻ tiến độ và không gian thi công. Ưu tiên thi công ban đêm hoặc giờ thấp điểm trên các tuyến phố trung tâm; áp dụng công nghệ hút bụi, xử lý chất thải ngay tại chỗ; đẩy nhanh hoàn trả mặt đường trong vòng 48 - 72 giờ sau khi lấp. Đồng thời, thành phố cần có cơ chế hỗ trợ kịp thời cho người dân và doanh nghiệp bị ảnh hưởng (giảm thuế, hỗ trợ di chuyển tạm thời). Việc tạm dừng cấp phép đào đường trong các đợt ô nhiễm không khí cao (như Chỉ thị 19/CT-UBND năm 2025) cần được duy trì linh hoạt nhưng không để gián đoạn các dự án trọng điểm chống ngập.
- Dài hạn (tầm nhìn 2030 - 2050):
1. Xây dựng hệ thống hầm kỹ thuật chung (utility tunnel) tại các tuyến đường mới và khu vực trọng điểm nội đô. Đây là giải pháp đã thành công ở nhiều nước phát triển, giúp tất cả hạ tầng ngầm đi chung một đường hầm, dễ dàng bảo trì mà không cần đào đường.
2. Số hóa và lập bản đồ GIS/BIM toàn bộ hạ tầng ngầm để quản lý tập trung, dự báo nhu cầu và tránh chồng chéo.
3. Nâng cao chất lượng quy hoạch: Phải tính toán khoa học quy mô dân số, mật độ xây dựng và nhu cầu hạ tầng trong ít nhất 20 - 30 năm tới; ưu tiên “giao thông và hạ tầng đi trước nhà ở”.
4. Áp dụng công nghệ thi công không đào hở (Horizontal Directional Drilling - HDD) cho các tuyến cáp và ống ngầm.
5. Tăng cường giám sát và chế tài: Siết chặt trách nhiệm pháp lý của chủ đầu tư chậm tiến độ hoặc thi công kém chất lượng; khuyến khích xã hội hóa đầu tư hạ tầng ngầm thông qua hình thức PPP.
6. Học hỏi kinh nghiệm quốc tế: Singapore, Tokyo hay Paris đều lập kế hoạch hạ tầng rất sớm, thi công nhanh - sạch - trả mặt bằng ngay, với hệ thống hút bụi và xử lý chất thải hiện đại.
Hà Nội đang trong giai đoạn đô thị hóa mạnh mẽ và tái cấu trúc theo mô hình chùm đô thị đa trung tâm. Việc đào xới hiện nay là “cái giá phải trả” cho những thiếu sót tích lũy nhiều năm. Nhưng nếu biết biến thách thức thành cơ hội để cải cách quy hoạch và quản lý đô thị một cách đồng bộ, Thủ đô Hà Nội hoàn toàn có thể chuyển mình thành một đô thị hiện đại, bền vững - nơi hạ tầng không còn phải “chạy sau” mà thực sự dẫn dắt sự phát triển.
Vấn đề không nằm ở việc đào đường, mà ở cách chúng ta tổ chức và quản lý đô thị. Chỉ khi làm đúng từ gốc rễ - quy hoạch đồng bộ, thực thi nghiêm minh và đầu tư chiến lược - Hà Nội mới thực sự xứng đáng với vị thế Thủ đô nghìn năm văn hiến và trung tâm kinh tế - văn hóa của cả nước.
LÊ ANH
