Hành xử văn minh ngày Tết trong kỷ nguyên mới: Pháp luật và văn hóa trong đời sống người dân

Mở đầu

Đất nước Việt Nam đang bước vào Xuân Bính Ngọ 2026, mùa xuân đầu tiên sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV - một sự kiện chính trị trọng đại, mang tính lịch sử, mở ra giai đoạn phát triển mới với những kỳ vọng lớn lao về sự thịnh vượng, dân chủ, công bằng và văn minh của dân tộc. Văn kiện Đại hội XIV, được thông qua sau quá trình tổng kết sâu sắc 40 năm đổi mới theo định hướng XHCN, đã nhấn mạnh việc hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN theo hướng hiện đại, liêm chính và phục vụ nhân dân, coi đây là nền tảng chiến lược để thực hiện các mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030 và tầm nhìn đến giữa thế kỷ XXI [1]. Trong bối cảnh này, văn hóa pháp quyền - được hiểu là sự thấm nhuần ý thức tôn trọng và tuân thủ pháp luật trong mọi tầng lớp xã hội, từ lãnh đạo đến nhân dân - không chỉ là một khái niệm lý luận mà còn là yêu cầu thực tiễn, cần được lan tỏa sâu rộng trong mọi mặt đời sống, từ chính sách vĩ mô đến sinh hoạt thường ngày. Điều này đòi hỏi một sự chuyển biến toàn diện trong hành xử văn minh, nơi pháp luật không phải là công cụ cưỡng chế mà là nền tảng đạo đức xã hội, thúc đẩy sự hài hòa giữa quyền lợi cá nhân và lợi ích cộng đồng, đồng thời bảo vệ các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập quốc tế [2].

Tết Nguyên đán, hay còn gọi là Tết cổ truyền, từ lâu đã là dịp lễ thiêng liêng nhất của dân tộc Việt Nam, đại diện cho sự sum họp gia đình, lễ hội tưng bừng và sự giao thoa giữa đất trời, con người. Đây là thời khắc mà mọi hoạt động xã hội dường như tạm dừng để nhường chỗ cho những giá trị tinh thần: tưởng nhớ tổ tiên, chúc phúc cho nhau, và cầu mong một năm mới an lành, thịnh vượng. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại với nhịp sống đô thị hóa và toàn cầu hóa, một số thói quen và tập tục truyền thống có thể bị biến tướng, dẫn đến hành vi thiếu chuẩn mực, gây hại cho bản thân, gia đình và cộng đồng. Chẳng hạn, lạm dụng rượu bia trong các buổi tiệc tùng có thể dẫn đến tai nạn giao thông và bạo lực; đốt pháo nổ trái phép không chỉ gây nguy hiểm cháy nổ mà còn ô nhiễm môi trường; đánh bạc “đỏ đen” cầu may mắn lại dễ dàng biến thành tệ nạn xã hội, phá vỡ sự bình yên của gia đình và trật tự công cộng [3]. Những vấn đề này không chỉ là rủi ro cá nhân mà còn phản ánh sự xung đột giữa truyền thống và hiện đại, đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện từ góc độ văn hóa ứng xử - nơi pháp luật đóng vai trò định hướng, giáo dục và chế tài để bảo vệ các giá trị cốt lõi của Tết, đồng thời thích ứng với yêu cầu của xã hội văn minh [4].

Trong khi Đảng và Nhà nước ta không ngừng đề cao nếp sống văn minh, an toàn và tiết kiệm dịp lễ hội - như được thể hiện rõ nét trong Công điện số 11/CĐ-TTg ngày 30/01/2024 của Thủ tướng Chính phủ về việc bảo đảm nếp sống văn minh trong các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo dịp Tết [5] - thì mỗi công dân cần tự giác điều chỉnh hành vi, thượng tôn pháp luật để góp phần xây dựng một xã hội trật tự, an toàn và giàu bản sắc. Văn hóa ứng xử dịp Tết không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ quy định pháp lý mà còn là sự thể hiện trách nhiệm đạo đức, nơi cá nhân hòa quyện với cộng đồng, truyền thống hòa hợp với hiện đại. Từ góc độ chuyên ngành pháp luật, văn hóa ứng xử này có thể được phân tích qua lăng kính của lý thuyết Nhà nước pháp quyền XHCN, nơi pháp luật không chỉ là công cụ quản lý mà còn là phương tiện hình thành ý thức văn hóa, thúc đẩy sự chuyển biến từ hành vi tự phát sang hành vi tự giác, góp phần thực hiện các nguyên tắc dân chủ, công bằng và nhân văn [6]. Nghiên cứu học thuật về văn hóa pháp quyền ở Việt Nam đã chỉ ra rằng, trong bối cảnh đổi mới, việc kết hợp giữa giáo dục pháp luật và bảo tồn văn hóa truyền thống là chìa khóa để giải quyết các vấn đề xã hội dịp Tết, tránh tình trạng “biến tướng” các phong tục cổ xưa thành những hành vi phản văn hóa [7].

Bài viết này tập trung phân tích hai khía cạnh chính, nhằm làm rõ sự gắn kết giữa pháp luật và văn hóa trong đời sống người dân dịp Tết: (1) Sử dụng rượu bia dịp Tết và các tác động pháp lý - xã hội, nơi pháp luật không chỉ chế tài mà còn giáo dục để hình thành văn hóa “uống có trách nhiệm”, giảm thiểu rủi ro từ truyền thống “chén rượu ngày xuân” trong bối cảnh lưu lượng giao thông tăng cao và ý thức an toàn chưa đồng đều [8]; (2) Vai trò của pháp luật trong ứng xử đời thường dịp Tết, bao gồm ATGT, quản lý pháo nổ, bài trừ tệ nạn cờ bạc và thúc đẩy nếp sống tiết kiệm, văn minh - những lĩnh vực mà pháp luật đóng vai trò “nhạc trưởng” định hình lại phong tục, từ cấm đoán nghiêm ngặt đến khuyến khích hành vi tích cực, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam [9]. Qua phân tích này, chúng ta có thể thấy rõ hơn sự gắn kết biện chứng giữa pháp luật và văn hóa: pháp luật cung cấp hành lang an toàn, còn văn hóa bồi đắp giá trị tinh thần, cùng nhau hướng tới mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN từ những việc nhỏ nhất, như hành xử văn minh trong dịp Tết cổ truyền. Trách nhiệm chung tay không chỉ thuộc về cơ quan nhà nước mà còn là của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng, nhằm bảo tồn bản sắc dân tộc trong kỷ nguyên mới, nơi truyền thống và hiện đại hòa quyện để tạo nên một xã hội văn minh, kỷ cương và hạnh phúc [10].

Văn hóa ứng xử trong đời sống pháp luật: Phân tích chuyên sâu về hành vi tiêu thụ rượu bia dịp tết Nguyên đán dưới góc độ pháp lý và xã hội học pháp luật

Trong khuôn khổ một bài báo khoa học chuyên ngành pháp luật với chủ đề “Hành xử văn minh ngày Tết trong kỷ nguyên mới: Pháp luật và văn hóa trong đời sống người dân”, việc phân tích vấn đề rượu bia dịp Tết không chỉ dừng lại ở những con số vi phạm hay chế tài, mà cần được đặt trong một ma trận phức tạp của mối tương tác giữa chuẩn mực văn hóa truyền thống, ý thức pháp luật, và cơ chế điều chỉnh của nhà nước pháp quyền. Đây là một nghiên cứu điển hình, phản ánh sinh động quá trình pháp luật can dự vào để định hình lại các tập quán xã hội, thúc đẩy sự hình thành một văn hóa ứng xử mới văn minh, an toàn và có trách nhiệm.

1. Truyền thống văn hóa và sự xung đột tiềm ẩn với an sinh xã hội hiện đại

Chén rượu, ly bia trong những ngày đầu năm mới không đơn thuần là một chất kích thích, mà đã được mã hóa thành một biểu tượng văn hóa mang tính nghi lễ và xã giao sâu sắc [11]. Nó là phương tiện biểu đạt lòng hiếu khách, sự kết nối cộng đồng, và là nghi thức giao tiếp không thể thiếu trong các mối quan hệ thân tộc, làng xóm. Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội hiện đại với mật độ giao thông dày đặc và nhịp sống đô thị hóa cao, việc lạm dụng chất cồn đã tạo ra một điểm xung đột nghiêm trọng giữa tập quán và an toàn công cộng. Hành vi uống rượu bia khi tham gia giao thông trở thành một “tập quán xấu” có hệ thống, được bảo vệ ngầm bởi tâm lý “ngày Tết”, “vui là chính”, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng khả năng nhận thức và điều khiển phương tiện. Các nghiên cứu thực nghiệm về tâm lý học pháp luật chỉ ra rượu bia làm suy giảm từ 40 - 60% khả năng phản xạ và phán đoán tình huống của người lái xe, đồng thời làm gia tăng đáng kể xu hướng chấp nhận rủi ro và hung hăng [12]. Thống kê từ Ủy ban ATGT Quốc gia nhiều năm liền xác nhận, nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp từ rượu bia chiếm tỷ lệ áp đảo, lên tới khoảng 84%, trong các vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng, đặc biệt bùng phát vào dịp Tết khi lưu lượng di chuyển tăng đột biến [13]. Sự xung đột này đặt ra yêu cầu cấp thiết về sự can thiệp mang tính hệ thống từ phía pháp luật, không chỉ để trừng trị mà còn để điều chỉnh và tái định hướng văn hóa ứng xử.

2. Hệ thống chế tài pháp luật: Từ công cụ răn đe đến khung khổ định hình hành vi

Nhận thức được tính chất nghiêm trọng của vấn đề, Nhà nước Việt Nam đã xây dựng một khung pháp lý đồng bộ và có tính răn đe cao, đánh dấu bước chuyển từ các quy định lẻ tẻ sang một cách tiếp cận tổng thể, phòng ngừa là chính. Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia năm 2019 (số 44/2019/QH14) đóng vai trò là đạo luật khung, thiết lập nguyên tắc cấm tuyệt đối người điều khiển phương tiện giao thông có nồng độ cồn trong máu hoặc hơi thở (Điều 5) [14]. Nguyên tắc “zero tolerance” này xóa bỏ mọi ngưỡng cho phép, tạo ra một thông điệp pháp lý rõ ràng, dễ hiểu, dễ thực thi, phù hợp với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về kiểm soát tác hại của rượu bia [15].

Công cụ chế tài trực tiếp và mạnh mẽ nhất được cụ thể hóa trong Nghị định 100/2019/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ, đường sắt (được cập nhật, sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 168/2024/NĐ-CP) [16]. Nghị định này thiết lập một thang phạt có tính chất nghiêm khắc chưa từng có, nhằm tăng đáng kể chi phí vi phạm. Đối với người điều khiển ô tô vi phạm nồng độ cồn ở mức cao nhất, mức phạt tiền lên tới 30 - 40 triệu đồng, kèm theo hình thức tước quyền sử dụng giấy phép lái xe từ 22 đến 24 tháng. Đối với xe máy, mức phạt cũng được nâng lên 6 - 8 triệu đồng, kèm tước giấy phép lái xe cùng thời hạn. Quan trọng hơn, pháp luật hình sự được vận dụng như là lớp phòng thủ cuối cùng. Điều 260 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định về tội “Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ”, theo đó, nếu hành vi điều khiển phương tiện trong tình trạng say rượu, bia mà gây thiệt hại nghiêm trọng cho tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản của người khác, thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự với khung hình phạt có thể lên đến 15 năm tù nếu gây chết nhiều người hoặc gây thương tích đặc biệt nghiêm trọng [17]. Sự kết nối giữa chế tài hành chính và hình sự tạo thành một lưới pháp lý chặt chẽ, thể hiện quan điểm kiên quyết của Nhà nước trong việc bảo vệ an toàn tính mạng, sức khỏe cộng đồng.

3. Hiệu quả thực thi và sự chuyển biến trong văn hóa ứng xử: Phân tích định lượng và định tính

Hiệu lực của hệ thống chế tài không chỉ nằm ở văn bản, mà phải được đánh giá qua dữ liệu thực thi và tác động xã hội. Số liệu từ lực lượng Cảnh sát giao thông qua ba dịp Tết liên tiếp cung cấp một minh chứng rõ nét về xu hướng này. Trong dịp tết Quý Mão 2023, toàn quốc xử phạt hơn 8.700 trường hợp vi phạm nồng độ cồn [18]. Con số này bùng nổ lên gần 29.000 trường hợp vào tết Giáp Thìn 2024, không hẳn do số người uống rượu bia lái xe tăng, mà chủ yếu phản ánh sự gia tăng mạnh mẽ về tần suất, quy mô và tính nghiêm túc của công tác tuần tra, kiểm soát, khiến cho tỷ lệ phát hiện vi phạm tăng cao [19]. Đến tết Ất Tỵ 2025, một tín hiệu tích cực đã xuất hiện: số vi phạm nồng độ cồn đã giảm mạnh 54% so với cùng kỳ năm trước, đồng thời số vụ tai nạn giao thông và số người chết cũng giảm lần lượt 28,5% và 37,6% [20]. Sự sụt giảm song hành này cho thấy mối tương quan nhân quả rõ ràng giữa việc tăng cường thực thi pháp luật và sự cải thiện ATGT.

Tác động tích cực còn lan tỏa sang lĩnh vực y tế công cộng. Tại các bệnh viện lớn đầu ngành như Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức (Hà Nội) và Bệnh viện Chợ Rẫy (TP. Hồ Chí Minh), số ca cấp cứu liên quan đến chấn thương do tai nạn giao thông, xô xát, ngộ độc rượu bia trong dịp Tết đã có xu hướng giảm rõ rệt. Các báo cáo nội bộ cho thấy tỷ lệ này giảm từ mức 30 - 35% tổng số ca cấp cứu dịp Tết những năm trước đây, xuống còn khoảng 10% vào dịp tết Ất Tỵ 2025 [21]. Sự thay đổi này không chỉ giảm tải áp lực cho ngành y tế, mà quan trọng hơn, nó phản ánh một sự chuyển dịch sâu sắc trong ý thức và hành vi của một bộ phận người dân.

4. Pháp luật với tư cách công cụ định hình văn hóa ứng xử văn minh

Từ phân tích trên, có thể rút ra nhận định rằng, pháp luật trong trường hợp này đã và đang đóng vai trò là một công cụ hữu hiệu để thúc đẩy sự chuyển biến văn hóa ứng xử trong đời sống xã hội. Quá trình này diễn ra theo một quy trình tương tác: pháp luật thiết lập chuẩn mực rõ ràng và chế tài đủ mạnh → công tác thực thi được siết chặt và minh bạch → hành vi vi phạm bị xử lý nghiêm, tạo hiệu ứng răn đe lan tỏa → dần hình thành thói quen tuân thủ. Ban đầu, sự tuân thủ có thể xuất phát từ tâm lý e sợ bị phạt, một dạng “tuân pháp thụ động”. Tuy nhiên, khi những hệ quả tích cực của việc tuân thủ (như an toàn tính mạng được bảo đảm, không khí gia đình hòa thuận hơn, chi phí xã hội giảm) trở nên hữu hình, nó sẽ thúc đẩy sự tự ý thức và chuyển hóa thành “văn hóa tuân pháp tự giác”. Người dân bắt đầu nhận ra rằng, từ chối rượu bia khi lái xe không phải là hành vi chống lại truyền thống, mà là một biểu hiện của sự văn minh, trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng. Như vậy, pháp luật không đơn thuần trấn áp, mà đang kiến tạo nền tảng cho một nét văn hóa ứng xử mới trong dịp Tết - một nét văn hóa mà ở đó, niềm vui sum họp và sự an toàn, lành mạnh được song hành. Đây chính là cốt lõi của chủ đề “Hành xử văn minh ngày Tết trong kỷ nguyên mới”, nơi pháp luật và văn hóa giao thoa, bổ sung cho nhau để nâng cao chất lượng đời sống xã hội.

Pháp luật với tư cách công cụ kiến tạo văn hóa ứng xử văn minh trong đời sống thường nhật dịp Tết Nguyên đán: Một nghiên cứu pháp lý - xã hội học

Trong khuôn khổ chủ đề “Hành xử văn minh ngày Tết trong kỷ nguyên mới: Pháp luật và văn hóa trong đời sống người dân”, việc phân tích vai trò của pháp luật không thể chỉ giới hạn ở các lĩnh vực hình sự hay hành chính nghiêm trọng, mà phải tiến sâu vào chính những ứng xử đời thường, nơi diễn ra sự va chạm và hòa quyện thường xuyên nhất giữa tập quán truyền thống và chuẩn mực pháp lý hiện đại. Pháp luật, trong bối cảnh này, vượt lên trên chức năng cưỡng chế thông thường, để đảm nhận vai trò định hướng, giáo dục và kiến tạo một nền văn hóa ứng xử mới: văn minh, an toàn, tiết kiệm và trách nhiệm. Bài viết này phân tích chi tiết một số khía cạnh tiêu biểu, nơi pháp luật đã và đang can thiệp một cách chủ động để định hình lại hành vi cộng đồng trong dịp Tết.

1. An toàn giao thông - Không chỉ là lời chúc tống cựu nghinh tân, mà là nghĩa vụ pháp lý căn bản

Dịp Tết Nguyên Đán, với làn sóng di cư về quê và du lịch gia đình, khiến lưu lượng phương tiện tham gia giao thông tăng đột biến, tạo ra áp lực khổng lồ lên hạ tầng và công tác quản lý. Trong không khí hân hoan, việc tuân thủ Luật Giao thông đường bộ năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2018) trở thành một thử thách về ý thức pháp luật và văn hóa công dân [22]. Bên cạnh quy định cấm tuyệt đối điều khiển phương tiện có nồng độ cồn - đã được phân tích sâu ở phần trước - pháp luật còn thiết lập một loạt các quy tắc ứng xử văn minh khác trên đường. Việc đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn cho người đi xe mô tô, xe gắn máy (quy định tại Điều 30, 31 Nghị định 100/2019/NĐ-CP), thắt dây an toàn đối với người ngồi trên xe ô tô, và nghiêm cấm các hành vi phóng nhanh, vượt ẩu, lạng lách, đánh võng là những quy phạm pháp luật nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe trước nguy cơ tai nạn gia tăng [23].

Sự nghiêm khắc của chế tài được thể hiện rõ qua cách xử lý các hành vi nguy hiểm cao. Hành vi đua xe trái phép, tổ chức đua xe trái phép không chỉ bị xử phạt hành chính rất nặng theo Điều 34 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) mà còn có thể cấu thành tội phạm theo Điều 265 BLHS nếu gây hậu quả nghiêm trọng [24]. Đặc biệt, hành vi bỏ chạy sau khi gây tai nạn, thể hiện sự vô trách nhiệm và vô nhân đạo, bị Điều 132 BLHS năm 2015 (sửa đổi 2017) truy cứu với tội danh “Không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng”, với mức hình phạt có thể lên đến 05 năm tù [25]. Những quy định này gửi đi thông điệp mạnh mẽ rằng ATGT phải là ưu tiên hàng đầu, vượt lên trên mọi sự vội vã hay thiếu ý thức.

Hiệu quả của việc thực thi nghiêm minh được phản ánh qua số liệu thống kê. Theo báo cáo của Ủy ban ATGT Quốc gia, dịp Tết Quý Mão 2023 toàn quốc xảy ra 133 vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng, làm 77 người tử vong [26]. Nhờ công tác tuần tra, kiểm soát và xử phạt được siết chặt trong những năm tiếp theo, số người tử vong do tai nạn giao thông dịp Tết đã giảm đáng kể: giảm 24% vào dịp Tết Giáp Thìn 2024 và giảm tới 37,6% vào dịp Tết Ất Tỵ 2025 [27]. Sự sụt giảm này là minh chứng cho thấy khi pháp luật được tôn trọng và thực thi nghiêm túc, nó trực tiếp bảo vệ sinh mạng con người và biến lời chúc “an khang thịnh vượng” thành hiện thực có thể đo lường được.

2. “Vui xuân không tiếng pháo” - Pháp luật với vai trò điều chỉnh và định hình lại phong tục lỗi thời

Đây là một trong những ví dụ điển hình và thành công nhất về việc pháp luật can thiệp để thay đổi một tập quán văn hóa có nguy cơ cao. Phong tục đốt pháo nổ trong dịp Tết, vốn được cho là để xua đuổi tà ma, đã để lại một hậu quả đau lòng với hàng ngàn vụ tai nạn bỏng, cụt tay chân, mù mắt và cháy nhà mỗi năm trước thập niên 1990. Trước thực trạng đó, Chỉ thị 406-TTg ngày 08/8/1994 của Thủ tướng Chính phủ đã chính thức nghiêm cấm mọi hành vi sản xuất, buôn bán, vận chuyển, tàng trữ, sử dụng pháo nổ, có hiệu lực từ ngày 01/01/1995 [28]. Quy định này sau đó được khẳng định và hoàn thiện trong Nghị định 137/2020/NĐ-CP về quản lý, sử dụng pháo, trong đó chỉ cho phép sản xuất, sử dụng pháo hoa (không tiếng nổ) và phục vụ cho các chương trình biểu diễn nghệ thuật, lễ hội do cơ quan nhà nước có thẩm quyền tổ chức [29].

Hệ thống chế tài cho hành vi vi phạm được xây dựng đủ mạnh để răn đe. Việc vi phạm các quy định về pháo có thể bị xử phạt hành chính với mức phạt tiền lên đến 10 triệu đồng theo quy định tại Nghị định 144/2021/NĐ-CP [30]. Trong trường hợp tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép pháo nổ với số lượng lớn, hành vi có thể cấu thành tội “Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép vật liệu nổ” theo Điều 190 BLHS, với mức án có thể lên đến 15 năm tù [31]. Kết quả thực tế cho thấy một sự chuyển biến tích cực nhưng không phải không có thách thức. Báo cáo từ Bộ Y tế cho biết, dịp Tết Quý Mão 2023 vẫn ghi nhận 604 ca cấp cứu do tai nạn pháo nổ, tăng 51% so với năm trước đó, cho thấy tình trạng buôn bán, sử dụng pháo nổ trái phép vẫn diễn biến phức tạp [32]. Tuy nhiên, nhờ các biện pháp trấn áp quyết liệt hơn, số ca cấp cứu này đã giảm xuống còn 456 ca vào dịp Tết Ất Tỵ 2025, giảm 18% và đặc biệt không có trường hợp tử vong nào [33]. Pháp luật, qua thời gian, đã từng bước “uốn nắn” một phong tục, chuyển hóa nó từ một hoạt động nguy hiểm cá nhân sang một hoạt động văn hóa cộng đồng an toàn, có tổ chức (biểu diễn pháo hoa), thúc đẩy một nét văn hóa ứng xử mới: vui Tết an toàn.

3. Bài trừ tệ nạn cờ bạc - Bảo vệ hạnh phúc gia đình và trọn vẹn niềm vui ngày xuân

Cờ bạc, dưới vỏ bọc “vui xuân” hay “giải trí đầu năm”, thực chất là một tệ nạn xã hội làm băng hoại đạo đức, tan vỡ hạnh phúc gia đình và tiềm ẩn nguy cơ phạm tội. Pháp luật Việt Nam có quan điểm rõ ràng và nghiêm khắc đối với hành vi đánh bạc trái phép. Điều 321 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định về tội “Đánh bạc” và “Tổ chức đánh bạc”. Theo đó, hành vi đánh bạc trái phép với số tiền hoặc hiện vật trị giá từ 5.000.000 đồng trở lên, hoặc dưới 5.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc hành vi tổ chức đánh bạc mà chưa được xóa án tích, thì bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm [34]. Mức hình phạt tăng nặng lên đến 07 năm tù nếu số tiền, hiện vật đánh bạc trị giá từ 50.000.000 đồng trở lên. Đối với các trường hợp vi phạm nhỏ, Nghị định 144/2021/NĐ-CP quy định mức xử phạt hành chính từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng [35].

Tác hại của cờ bạc không dừng lại ở việc thua lỗ tiền bạc. Nó là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến nhiều vụ mâu thuẫn, xô xát, thậm chí án mạng trong dịp Tết, như vụ án tại huyện Củ Chi, TP. Hồ Chí Minh năm 2020 hay tại quận 7, TP. Hồ Chí Minh năm 2021, nơi những xung đột từ sòng bạc đã dẫn đến chết người [36]. Nhận thức rõ mối nguy này, lực lượng công an đã tăng cường đấu tranh trấn át. Chỉ riêng trong dịp tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025, toàn quốc đã phát hiện, triệt phá 342 vụ, bắt giữ 1.836 đối tượng liên quan đến hành vi đánh bạc và tổ chức đánh bạc trái phép [37]. Pháp luật, thông qua cơ chế răn đe và trấn áp, đang khuyến khích người dân chuyển hướng sang các hình thức vui chơi giải trí lành mạnh, văn minh, giúp giữ gìn bầu không khí đầm ấm, hạnh phúc thực sự của ngày Tết.

4. Định hướng nếp sống văn minh, an toàn, tiết kiệm - Kiến tạo nét đẹp của Tết hiện đại

Pháp luật còn định hướng văn hóa ứng xử ở những khía cạnh tinh tế hơn, nhằm xây dựng một nếp sống văn minh toàn diện. Để chống tiêu cực, tham nhũng, Chỉ thị 40-CT/TW ngày 11/12/2024 của Ban Bí thư tiếp tục nhấn mạnh việc nghiêm cấm biếu, tặng quà Tết cho lãnh đạo, người có chức vụ, quyền hạn dưới mọi hình thức, góp phần kiến tạo một môi trường chính trị - xã hội lành mạnh [38]. Công điện số 11/CĐ-TTg ngày 30/01/2024 của Thủ tướng Chính phủ về tổ chức Tết Giáp Thìn đã yêu cầu các địa phương tổ chức lễ hội văn minh, tiết kiệm, bài trừ các hủ tục và hành vi mê tín dị đoan, đảm bảo an ninh trật tự [39].

Ở cấp độ cộng đồng, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 và Nghị định 110/2018/NĐ-CP hướng dẫn thi hành đã tạo cơ sở pháp lý để chấn chỉnh, loại bỏ các hủ tục trong sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo dịp đầu năm [40]. Hành vi ứng xử với môi trường cũng được điều chỉnh; việc xả rác bừa bãi tại các điểm vui chơi, lễ hội có thể bị xử phạt hành chính theo quy định tại Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường [41]. Tất cả những nỗ lực pháp lý này, từ cấp vĩ mô đến vi mô, đều hướng tới mục tiêu chung: gìn giữ và phát huy những giá trị tốt đẹp của Tết cổ truyền, đồng thời loại bỏ những tập quán lạc hậu, nguy hiểm, lãng phí, từng bước xây dựng một nét đẹp văn hóa Tết hiện đại, văn minh và bền vững.

Trong kỷ nguyên mới sau Đại hội XIV, pháp luật là điểm tựa cho văn hóa và phát triển, định hướng hành xử văn minh dịp Tết. Từ rượu bia đến lễ hội, pháp luật tạo hành lang an toàn, thúc đẩy văn hóa pháp quyền thấm sâu vào đời sống. Mỗi công dân, bằng việc chấp hành pháp luật, góp phần xây dựng xã hội văn minh, kỷ cương. Xuân Bính Ngọ 2026 sẽ là mùa xuân an lành nếu pháp luật nghiêm minh soi đường cho hành xử văn minh.

Tài liệu tham khảo, trích dẫn:

[1] Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2025.

[2] Sự phát triển về xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng ta, Học viện Lục quân, 2026.

[3] Tết Nguyên đán: Những giá trị văn hoá truyền thống và hiện đại, Vietravel, 2008 (cập nhật 2026).

[4] Chúng ta cần xây dựng “Nhà nước pháp quyền” hay “Xã hội pháp quyền”? Một số phân tích từ lý thuyết về “The Rule of Law”, Vietnam Journals Online, 2023.

[5] Thủ tướng Chính phủ yêu cầu thực hiện nếp sống văn minh, an toàn, tiết kiệm trong Lễ hội xuân năm 2025, Báo Chính phủ, 2025.

[6] Quá trình nhận thức về nhà nước pháp quyền tại Việt Nam từ 1991 đến nay, USVietnam, 2021.

[7] Nghiên cứu hệ thống trường phái lý thuyết văn hóa chính trị tiêu biểu của thế giới và Việt Nam, ResearchGate, 2022.

[8] Việt Nam: Tết Nguyên Đán Dưới Góc Nhìn Về Hội Nhập Văn Hóa, dongmancoibuichu.com, 2025.

[9] Sự phát triển lý luận của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam trong tiến trình đổi mới, Tạp chí Cộng sản, 2021.

[10] Tết cổ truyền xưa và nay - Vẫn duy trì những phong tục đặc sắc, Tạp chí Cộng sản, 2018.

[11] Trần Ngọc Thêm (2020). Cơ sở Văn hóa Việt Nam (hoặc Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam). NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh (hoặc Nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ).

[12] Nguyễn Thị Kim Anh, Nguyễn Xuân Long (2020). “Một số yếu tố tâm lý - xã hội ảnh hưởng đến hành vi uống rượu bia khi lái xe của thanh niên hiện nay”. Tạp chí Tâm lý học, số 3(478), tr. 3-15.

[13] Ủy ban ATGT Quốc gia (2024). Báo cáo tổng kết công tác đảm bảo trật tự ATGT dịp Tết Nguyên đán Giáp Thìn và năm 2023. Hà Nội.

[14] Quốc hội (2019). Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia số 44/2019/QH14 ngày 14/6/2019.

[15] World Health Organization (WHO) (2018). Global status report on alcohol and health 2018. Geneva: WHO Press.

[16] Chính phủ (2019). Nghị định số 100/2019/NĐ-CP ngày 30/12/2019 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ, đường sắt (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 168/2024/NĐ-CP ngày 26/12/2024).

[17], [25], [31], [34] Quốc hội (2015, sửa đổi 2017). BLHS số 100/2015/QH13 ngày 27/11/2015.

[18] Tổng cục Đường bộ Việt Nam (2023). Báo cáo kết quả tuần tra kiểm soát dịp Tết Nguyên đán Quý Mão 2023.

[19] Bộ Công an (2024). Báo cáo công tác đảm bảo trật tự ATGT Tết Nguyên đán Giáp Thìn 2024.

[20] Ủy ban ATGT Quốc gia (2025). Báo cáo sơ bộ kết quả đảm bảo TTATGT dịp Tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025.

[21] Bộ Y tế (2025). Tổng hợp báo cáo công tác cấp cứu, khám chữa bệnh dịp Tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025 từ các bệnh viện trực thuộc.

[22] Quốc hội (2008, sửa đổi 2018). Luật Giao thông đường bộ số 23/2008/QH12.

[23] Chính phủ (2019). Nghị định số 100/2019/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ, đường sắt.

[24] Quốc hội (2012, sửa đổi 2020). Luật Xử lý vi phạm hành chính số 15/2012/QH13.

[26] Ủy ban ATGT Quốc gia (2023). Báo cáo tổng kết công tác đảm bảo trật tự ATGT dịp Tết Nguyên đán Quý Mão 2023. Hà Nội.

[27] Ủy ban ATGT Quốc gia (2025). Báo cáo sơ bộ kết quả đảm bảo TTATGT dịp Tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025.

[28] Thủ tướng Chính phủ (1994). Chỉ thị số 406-TTg ngày 08/8/1994 về việc nghiêm cấm sản xuất, buôn bán, vận chuyển, tàng trữ và sử dụng pháo nổ.

[29] Chính phủ (2020). Nghị định số 137/2020/NĐ-CP ngày 27/11/2020 về quản lý, sử dụng pháo.

[30], [35] Chính phủ (2021). Nghị định số 144/2021/NĐ-CP ngày 31/12/2021 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phòng, chống tệ nạn xã hội; phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ; và phòng, chống bạo lực gia đình.

[32] Bộ Y tế (2023). Báo cáo tổng hợp công tác cấp cứu, khám chữa bệnh dịp Tết Nguyên đán Quý Mão 2023.

[33] Bộ Y tế (2025). Tổng hợp báo cáo công tác cấp cứu, khám chữa bệnh dịp Tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025 từ các bệnh viện trực thuộc.

[36] Cổng thông tin điện tử Bộ Công an (2021). Tổng kết công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật dịp Tết Tân Sửu 2021.

[37] Tổng cục Cảnh sát, Bộ Công an (2025). Báo cáo kết quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, tệ nạn xã hội dịp Tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025.

[38] Ban Bí thư Trung ương Đảng (2024). Chỉ thị số 40-CT/TW ngày 11/12/2024 về tăng cường công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực dịp Tết Nguyên đán Giáp Thìn và năm 2024.

[39] Thủ tướng Chính phủ (2024). Công điện số 11/CĐ-TTg ngày 30/01/2024 về tổ chức đón Tết Nguyên đán Giáp Thìn 2024 vui tươi, lành mạnh, an toàn, tiết kiệm.

[40] Quốc hội (2016). Luật Tín ngưỡng, tôn giáo số 02/2016/QH14 ngày 18/11/2016.

[41] Chính phủ (2022). Nghị định số 45/2022/NĐ-CP ngày 07/7/2022 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.

NCS. THÁI TRUNG NAM

Công ty Luật TNHH MTV DiNa