Đặt vấn đề:
Kết luận số 210-KL/TW, ngày 12/11/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị trong thời gian tới đặt ra nhiệm vụ: “Tiếp tục đổi mới tổ chức, nâng cao chất lượng hoạt động của tòa án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân, các cơ quan thanh tra, điều tra, thi hành án, bổ trợ tư pháp đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp...”. Từ ngày 01/7/2025, tổ chức bộ máy của các cơ quan thanh tra nói chung, của cơ quan Thanh tra tỉnh nói riêng đang ở vào giai đoạn có sự thay đổi, chuyển biến lớn. Việc “tái cơ cấu” lại hệ thống các cơ quan thanh tra tỉnh giúp giảm đầu mối, giảm tầng nấc, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cơ quan thanh tra trên địa bàn tỉnh. Tuy nhiên, bộ máy cơ quan thanh tra tỉnh mới tại một số tỉnh, thành trên cả nước đang được vận hành hiện nay vẫn phát sinh không ít vấn đề bất cập cần giải quyết. Qua quá trình nghiên cứu, phân tích thực trạng tổ chức bộ máy của 34 cơ quan Thanh tra tỉnh, thành phố trên cả nước, từ đó bài viết để xuất các giải pháp tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh trong thời gian tới.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
1. Một số vấn đề về tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh
1.1. Khái niệm tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh
“Tổ chức” theo Từ điển Tiếng Việt tổ chức là “sắp xếp, bố trí cho thành một chỉnh thể, có một cấu tạo, một cấu trúc và những chức năng chung nhất định hoặc làm cho thành có trật tự, có nền nếp” [1], trong lĩnh vực triết học, tổ chức được định nghĩa như sau: “Tổ chức chính là cơ cấu tồn tại của sự vật. Mọi sự vật không thể tồn tại nếu không có sự liên kết nhất định của các yếu tố thuộc nội dung. Vì thế tổ chức chính là thuộc tính bản thân sự vật” [2], trong các lĩnh vực khác nhau thì có cách hiểu về “tổ chức” khác nhau nhưng nhìn chung thì “tổ chức” vẫn là việc tập hợp, kết hợp, liên kết lại theo một hình thức và quy luật nhất định, từ đó kết hợp nhiều thành phần với nhau thành một chỉ thể thống nhất để thực hiện một mục tiêu chung đã định [3].
Thanh tra là một khâu trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Hoạt động thanh tra nhằm kiểm soát hữu hiệu việc thực thi quyền lực nhà nước trong lĩnh vực hành pháp. Từ yêu cầu cần phải có hoạt động thanh tra dẫn đến hình thành các tổ chức cần thanh tra là một nhu cầu tất yếu của quá trình quản lý nhà nước [4]. Qua các thời kỳ lịch sử thì hệ thống cơ quan thanh tra vẫn luôn được khẳng định là một bộ phận của bộ máy hành chính nhà nước, có nhiệm vụ giúp cơ quan quản lý nhà nước quản lý công tác thanh tra và thực hiện quyền thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật, xem xét giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng trong phạm vi thẩm quyền quản lý nhà nước của thủ trưởng cùng cấp [5].
Cấp tỉnh là một cấp chính quyền địa phương được hình thành và tồn tại ổn định trong quá trình tổ chức bộ máy nhà nước, giữ vai trò trung tâm trong quản lý nhà nước ở địa phương nên sự tồn tại của một cơ quan chuyên trách thực hiện chức năng thanh tra ở cấp tỉnh là cần thiết và khách quan. Cơ quan này giúp chính quyền địa phương kịp thời phát hiện những hạn chế, sai phạm trong hoạt động quản lý, đồng thời kiến nghị biện pháp khắc phục, qua đó bảo đảm hoạt động quản lý nhà nước tại địa phương được thực hiện đúng pháp luật, thống nhất và hiệu quả. Tổ chức của Thanh tra tỉnh là cơ cấu bộ máy của Thanh tra tỉnh và con người trong biên chế của Thanh tra tỉnh nhằm bảo đảm thực hiện có hiệu quả chức năng thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong phạm vi quản lý của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (UBND).
Từ các phân tích trên, có thể hiểu: Tổ chức bộ máy của Thanh tra tỉnh gồm các phòng chuyên môn phù hợp với chức năng, nhiệm vụ; được thực hiện theo quy định của pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương và quy định khác của pháp luật có liên quan. Bộ máy của Thanh tra tỉnh phải bảo đảm tinh gọn, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong tổ chức và hoạt động; không chồng chéo chức năng, nhiệm vụ giữa các phòng chuyên môn.
1.2. Quy định của pháp luật về tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh hiện nay
Thanh tra tỉnh với vị trí, chức năng theo quy định tại khoản 1 Điều 15 Luật Thanh tra năm 2025 “là cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh, giúp UBND cấp tỉnh quản lý nhà nước về công tác thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; thực hiện nhiệm vụ thanh tra trong phạm vi quản lý nhà nước của UBND tỉnh; thực hiện nhiệm vụ tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo quy định của pháp luật” nên tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh vừa theo quy định của Luật Thanh tra năm 2025, vừa theo quy định của pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương (Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025; Nghị định số 150/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và UBND xã, phường, đặc khu thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương) và thực tế là theo Quyết định của Ủy ban nhân dân tỉnh (UBND).
Theo quy định tại khoản 6 Điều 16 Luật Tổ chức chính quyền địa phương thì Thanh tra tỉnh với vai trò là cơ quan tham mưu của UBND tỉnh sẽ do Hội đồng nhân dân tỉnh quyết định thành lập và do UBND tỉnh quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức.
2. Thực trạng tổ chức bộ máy của Thanh tra tỉnh ở Việt Nam hiện nay
2.1. Tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh hiện nay
Từ ngày 01/7/2025, sau sắp xếp, mô hình tổ chức bộ máy thực hiện theo Kết luận số 134/KL-TW ngày 28/3/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về Đề án sắp xếp hệ thống cơ quan Thanh tra tỉnh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả theo 02 cấp ở Trung ương và địa phương. Ở địa phương: Kết thúc hoạt động 696 Thanh tra huyện và 1.001 Thanh tra sở, tổ chức lại thành các tổ chức thuộc Thanh tra tỉnh. Sau sắp xếp, tinh gọn, tổ chức bộ máy của ngành Thanh tra còn 86 đầu mối cấp cục, vụ, giảm 19 đơn vị cấp cục, vụ, bằng 18,1%; còn 685 đơn vị cấp phòng, giảm 1.477 đơn vị cấp phòng, bằng 68,3%; còn 9.500 công chức, giảm 5.622 công chức, bằng 37,2% so với trước khi sắp xếp, tinh gọn. Sau sắp xếp có 63 cơ quan Thanh tra tỉnh với 558 phòng và 7.800 công chức [6]. Cùng với đó, thực hiện Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội khóa XV về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố nên trên cả nước sẽ còn 34 cơ quan Thanh tra tỉnh, thành phố theo đơn vị hành chính cấp tỉnh, không còn Thanh tra Sở và Thanh tra huyện.
Qua nghiên cứu, hiện nay, cơ cấu tổ chức các phòng chuyên môn thuộc cơ quan Thanh tra tỉnh ở các tỉnh, thành phố trên cả nước về cơ bản được tổ chức theo 02 mô hình chính chính:
- Mô hình 1 được tổ chức gồm: Văn phòng; Phòng Giám sát, thẩm định, theo dõi, đôn đốc và xử lý sau thanh tra; Phòng Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; các phòng nghiệp vụ thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo theo ngành, lĩnh vực cùng với phòng chuyên môn khác (như Phòng Tổng hợp; Phòng Tổ chức cán bộ; Phòng Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo; Phòng Thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo; Phòng Tổng hợp, phân loại và xử lý đơn; Phòng Thanh tra hành chính...). Cả nước hiện có 20/34 Thanh tra tỉnh, thành phố tổ chức theo mô hình này gồm: Thanh tra Thành phố Hồ Chí Minh; Thanh tra Thành phố Hà Nội; Thanh tra tỉnh Lào Cai; Thanh tra tỉnh Thái Nguyên; Thanh tra tỉnh Phú Thọ; Thanh tra tỉnh Bắc Ninh; Thanh tra tỉnh Ninh Bình; Thanh tra thành phố Đà Nẵng; Thanh tra tỉnh Khánh Hòa; Thanh tra tỉnh Lâm Đồng; Thanh tra tỉnh Đắk Lắk; Thanh tra Tây Ninh; Thanh tra thành phố Cần Thơ; Thanh tra tỉnh Đồng Tháp; Thanh tra tỉnh Cao Bằng; Thanh tra tỉnh Điện Biên; Thanh tra tỉnh Hà Tĩnh; Thanh tra tỉnh Lai Châu; Thanh tra tỉnh Lạng Sơn; Thanh tra thành phố Huế.
- Mô hình 2 được tổ chức gồm: Văn phòng; Phòng Giám sát, thẩm định, theo dõi, đôn đốc và xử lý sau thanh tra; Phòng Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; Các phòng nghiệp vụ thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo theo địa bàn và các phòng nghiệp vụ thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo theo ngành, lĩnh vực (13/34 tỉnh, thành phố: Thanh tra thành phố Hải Phòng; Thanh tra tỉnh Tuyên Quang; Thanh tra tỉnh Hưng Yên; Thanh tra tỉnh Quảng Trị; Thanh tra tỉnh Quảng Ngãi; Thanh tra tỉnh Gia Lai; Thanh tra tỉnh Đồng Nai; Thanh tra tỉnh Vĩnh Long; Thanh tra tỉnh Cà Mau; Thanh tra tỉnh An Giang; Thanh tra tỉnh Nghệ An; Thanh tra tỉnh Quảng Ninh; Thanh tra tỉnh Thanh Hóa).
Bên cạnh 02 mô hình này, ríêng Thanh tra tỉnh Sơn La có mô hình tổ chức đặc biệt khi phân biệt thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành ngay trong cơ cấu tổ chức của cơ quan Thanh tra tỉnh. Theo Quyết định số 58/2025/QĐ-UBND ngày 01/7/2025 của UBND tỉnh Sơn La quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh Sơn La, Thanh tra tỉnh Sơn La được tổ chức gồm 09 phòng nghiệp vụ gồm:
- Phòng nghiệp vụ 1: Tham mưu quản lý nhà nước về công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo; thực hiện nhiệm vụ thanh tra hành chính, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo địa bàn, lĩnh vực;
- Phòng nghiệp vụ 2: Tham mưu quản lý nhà nước về công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, kiểm soát kê khai, xác minh tài sản, thu nhập; thực hiện nhiệm vụ thanh tra hành chính, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo địa bàn, lĩnh vực;
- Phòng nghiệp vụ 3: Tham mưu quản lý nhà nước về công tác thanh tra; thực hiện nhiệm vụ thanh tra hành chính, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo địa bàn, lĩnh vực;
- Phòng nghiệp vụ 4: Tham mưu quản lý nhà nước về công tác giám sát, thẩm định và xử lý sau thanh tra; thực hiện nhiệm vụ thanh tra hành chính, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo địa bàn, lĩnh vực;
- Phòng nghiệp vụ 5: Tham mưu quản lý tổng hợp; thực hiện nhiệm vụ thanh tra hành chính, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo địa bàn, lĩnh vực và thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Văn phòng;
- Phòng nghiệp vụ 6: Tham mưu quản lý nhà nước và thực hiện thanh tra việc chấp hành pháp luật trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của các sở: Y tế; Giáo dục; Văn hoá, Thể thao và Du lịch; Nội vụ; Dân tộc và Tôn giáo; Tư pháp; Ngoại vụ;
- Phòng nghiệp vụ 7: Tham mưu quản lý nhà nước và thực hiện thanh tra việc chấp hành pháp luật trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của các sở: Xây dựng; Tài chính;
- Phòng nghiệp vụ 8: Tham mưu quản lý nhà nước và thực hiện thanh tra việc chấp hành pháp luật trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của các sở: Nông nghiệp và Môi trường; Công Thương; Khoa học và Công nghệ;
- Phòng nghiệp vụ 9: Tham mưu quản lý nhà nước về công tác tiếp công dân; tham mưu tổ chức công tác tiếp công dân thuộc thẩm quyền của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh; đầu mối tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo quy định của pháp luật.
2.2. Đánh giá về tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh hiện nay
* Ưu điểm
Thực hiện Đề án sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của các cơ quan thanh tra tập trung, thống nhất, tinh gọn về một đầu mối theo 2 cấp ở Trung ương và địa phương đảm bảo mục tiêu giảm đầu mối, giảm tầng nấc và biên chế theo Nghị quyết số 18-NQ/TW và khắc phục những tồn tại, hạn chế, chồng chéo, trùng lắp trong hoạt động thanh tra. Ở đơn vị hành chính cấp tỉnh, việc tổ chức lại thanh tra sở, thanh tra huyện thành các tổ chức thuộc Thanh tra tỉnh làm giảm được cấp trung gian, tăng tính khách quan, minh bạch, tạo thuận lợi cho việc quản lý tập trung. Theo thông tin từ Thanh tra Chính phủ, Luật Thanh tra năm 2025 lược bỏ được 54 điều trong Luật Thanh tra năm 2022, trong đó có các quy định về tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra sở và cấp huyện sẽ giúp giảm 40% thủ tục hành chính, tạo điều kiện cho người dân, doanh nghiệp và các cơ quan thực thi pháp luật [7].
Mô hình cơ quan thanh tra 2 cấp giúp giảm bớt sự phụ thuộc của cơ quan thanh tra vào cơ quan hành chính nhà nước. Theo Điều 9 Luật Thanh tra năm 2022, địa vị pháp lý của các cơ quan thanh tra chuyên ngành là cơ quan chuyên môn, tham mưu, giúp việc cho cơ quan quản lý hành chính nhà nước. Điều đó dẫn đến tổ chức bộ máy của các cơ quan thanh tra thiếu tính hệ thống và hoạt động của các cơ quan thanh tra phụ thuộc nhiều vào cơ quan quản lý nhà nước cùng cấp từ việc xây dựng kế hoạch thanh tra, ban hành quyết định thanh tra, tiến hành các cuộc thanh tra cho đến việc ban hành và thực hiện kết luận thanh tra... làm giảm tính “độc lập” của hoạt động thanh tra, hạn chế sự chủ động, độc lập cần thiết để đảm bảo tính khách quan, kịp thời trong hoạt động thanh tra. Thực tiễn, hoạt động thanh tra hành chính của các cơ quan thanh tra, đặc biệt là khi các cơ quan thanh tra chuyên ngành thực hiện chức năng thanh tra hành chính nội bộ không đảm bảo được hiệu quả. Hiện nay ở đơn vị hành chính cấp tỉnh, chỉ tổ chức Thanh tra tỉnh giúp tăng tính độc lập, cơ quan thanh tra thực hiện nhiệm vụ không chịu sự quản lý của cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh.
* Hạn chế
Thứ nhất, sắp xếp bộ máy đơn thuần về mặt cơ học, phân biệt “thanh tra hành chính” và “thanh tra chuyên ngành” ngay trong tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh.
Thanh tra tinh Sơn La được tổ chức theo Quyết định số 58/2025/QĐ-UBND của UBND tỉnh Sơn La có 09 phòng nghiệp vụ. Nhìn vào cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh Sơn La có thể thấy, các phòng Nghiệp vụ 1, 2, 3, 4, 5 đều có chức năng “thực hiện nhiệm vụ thanh tra hành chính, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo địa bàn, lĩnh vực...” trong khi tổ chức các phòng Nghiệp vụ từ 6 đến 9 theo các lĩnh vực có chức năng “thực hiện thanh tra việc chấp hành pháp luật trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của các sở...”. Điều này làm cho cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh Sơn La có sự phân biệt giữa “thanh tra hành chính” và “thanh tra chuyên ngành” theo Luật Thanh tra năm 2022 [8], trong khi, khoản 1 Điều 2 Luật Thanh tra năm 2025 không phân biệt thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành, chỉ quy định chung “Thanh tra là hoạt động xem xét, đánh giá, kết luận, kiến nghị xử lý của cơ quan thanh tra đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định”.
Thực trạng này là do Thanh tra tỉnh Sơn La được tổ chức lại trên cơ sở giữ nguyên 05 phòng nghiệp vụ (từ phòng Nghiệp vụ 01 đến 05) của Thanh tra tỉnh Sơn La trước sắp xếp [9] và tổ chức thêm các phòng chuyên môn theo phạm vi quản lý nhà nước của các Sở, ngành, thực chất của việc sắp xếp này chỉ này sắp xếp bộ máy về mặt cơ học.
Thứ hai, tổ chức bộ máy chưa rõ ràng, chưa bao quát nhiệm vụ của cơ quan Thanh tra tỉnh đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Hiện nay, Cục Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thuộc Thanh tra Chính phủ được thành lập theo Nghị định số 109/2025/NĐ-CP ngày 20/5/2025 của Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ cấu tổ chức của thanh tra chính phủ và thực hiện nhiệm vụ theo Quyết định số 213/QĐ-TTCP ngày 01/6/2025 của Thanh tra Chính phủ ban hành Quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Cục Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực (Cục IV). Cục IV có một số nhiệm vụ: Thực hiện chức năng quản lý nhà nước về phòng, chống tham nhũng; Thực hiện chức năng thanh tra về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; Chủ trì tham mưu Tổng Thanh tra Chính phủ thực hiện công tác kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn; Tham mưu Tổng thanh tra Chính phủ hướng dẫn, đôn đốc việc tự đánh giá công tác phòng, chống tham nhũng tại các Bộ, ngành, địa phương; Rà soát, đánh giá và tổng hợp kết quả đánh giá tình hình tham nhũng và công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực đối với các Bộ, ngành, địa phương và khu vực ngoài nhà nước;...
Ở cấp tỉnh, ví dụ trong cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh Quảng Ninh theo Quyết định số 51/2025/QĐ-UBND ngày 30/6/2025 của UBND tỉnh Quảng Ninh; Thanh tra tỉnh Tây Ninh theo Quyết định số 13/2025/QĐ-UBND ngày 11/7/2025 của UBND tỉnh Tây Ninh; Thanh tra Thành phố Hà Nội theo Quyết định số 37/2025/QĐ-UBND ngày 27/6/2025 của UBND Thành phố Hà Nội; Thanh tra Thành phố Hồ Chí Minh theo Quyết định số 14/2025/QĐ-UBND ngày 01/7/2025 của UBND Thành phố Hồ Chí Minh; Thanh tra tỉnh Quảng Ngãi theo Quyết định số 03/2025/QĐ-UBND ngày 01/7/2025 của UBND tỉnh Quảng Ngãi; Thanh tra thành phố Đà Nẵng theo Quyết định số 04/2025/QĐ-UBND ngày 01/7/2025 của UBND thành phố Đà Nẵng... thì phòng chuyên môn thực hiện nhiệm vụ trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực có tên là Phòng Thanh tra phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Tên gọi này chỉ thể hiện được nhiệm vụ thanh tra về công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí tiêu cực, hoàn toàn không thể hiện được nhiệm vụ đây là phòng tham mưu thực hiện chức năng quản lý nhà nước về công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong phạm vi quản lý nhà nước của UBND tỉnh và thực hiện nhiệm vụ phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo quy định của pháp luật; tham mưu thực hiện thực công tác kiểm soát, xác minh tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn;...
Thứ ba, thành lập phòng chuyên môn về tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo riêng biệt làm “cồng kềnh” bộ máy tổ chức, chồng chéo chức năng, nhiệm vụ.
Tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo thực chất là việc giải quyết các vấn đề của người dân với cơ quan nhà nước, với cá nhân trong thực hiện nhiệm vụ công vụ. Khiếu nại gắn với quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước; gắn với quyết định kỷ luật cán bộ, công chức (khoản 1 Điều 2 Luật Khiếu nại năm 2011). Tố cáo gắn với hành vi vi phạm pháp luật trong thực hiện nhiệm vụ công vụ; hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực (khoản 1 Điều 2 Luật Tố cáo năm 2018). Do vậy, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong cơ quan thanh tra nên lồng ghép vào các phòng chuyên môn khác nhằm tối ưu hóa nguồn lực, không phân mảnh thêm chức năng gây khó khăn trong công tác phối hợp và cũng đảm bảo cơ cấu tổ chức tinh, gọn, linh hoạt, hiệu quả. Hiện nay, một số cơ quan Thanh tra tỉnh thành lập phòng tiếp công dân, giải quyết khiếu nại tố cáo riêng như Thanh tra tỉnh Tây Ninh (Phòng nghiệp vụ 1: Phòng Thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo) [10]; Thanh tra thành phố Huế (phòng Tiếp công dân và xử lý đơn) [11];..
2.3. Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trong tổ chức của Thanh tra tỉnh hiện nay
Một là, ngành thanh tra thực hiện đồng thời vừa sắp xếp, tổ chức lại bộ máy cơ quan Thanh tra tỉnh trên địa bàn tỉnh cũ sau khi không còn tổ chức thanh tra sở, thanh tra huyện, vừa sáp nhập cơ quan thanh tra theo đơn vị hành chính cấp tỉnh mới trong khoảng thời gian rất ngắn nên tổ chức mới chưa được định hình thấu đáo dù các tỉnh, thành phố trên cả nước đều chủ động nghiên cứu, tham mưu, đề xuất mô hình tổ chức trong bối cảnh mới để kịp tiến độ.
Quyết định số 755/QĐ-TTg ngày 13/4/2025 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch thực hiện Kết luận của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về Đề án sắp xếp hệ thống cơ quan thanh tra tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy, nhân sự của Thanh tra tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (Thanh tra tỉnh) trên cơ sở kết thúc hoạt động của Thanh tra huyện, Thanh tra Sở để tổ chức lại thành các tổ chức thuộc Thanh tra tỉnh. Thời hạn hoàn thành đồng bộ với việc thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh là vào ngày 01/7/2025. Tính thời thời điểm ngày 28/3/2025 cho đến hạn hoàn thành, Thanh tra các tỉnh, thành phố chỉ có hơn 02 tháng cho việc rà soát, thống kê, đánh giá thực trạng; xây dựng và triển khai Phương án sắp xếp, bố trí nhân sự; Bàn giao, tiếp nhận nhiệm vụ để thực hiện sắp xếp, tổ chức lại cơ quan Thanh tra tỉnh. Đối với các tỉnh thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh thì các cơ quan Thanh tra tỉnh của các tỉnh cũ phải thực hiện đánh giá toàn diện trên địa bàn các tỉnh cũ và thống nhất mô hình tổ chức cơ quan Thanh tra tỉnh mới trong thời gian 02 tháng là gấp rút “vừa chạy, vừa xếp hàng” [12].
Hai là, hiện nay chưa có hướng dẫn cụ thể, thống nhất trong tổ chức cơ quan Thanh tra tỉnh trên cả nước.
Từ Pháp lệnh Thanh tra năm 1990, hệ thống tổ chức thanh tra ở địa phương luôn bao gồm: Thanh tra tỉnh, Thanh tra Sở, Thanh tra huyện theo các quy định tại Điều 3 Pháp lệnh Thanh tra năm 1990; Điều 13, Điều 23 Luật Thanh tra năm 2004; Điều 4 Luật Thanh tra năm 2010; Điều 9 Luật Thanh tra năm 2022. Trong đó, Thanh tra tỉnh, Thanh tra huyện là cơ quan thanh tra hành chính và Thanh tra Sở được tổ chức là cơ quan thanh tra chuyên ngành. Giai đoạn Luật Thanh tra năm 2010 có hiệu lực thi hành, cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh được hướng dẫn trong Thông tư liên tịch số 03/2014/TTLT-TTCP-BNV ngày 08/9/2014 của Thanh tra Chính phủ và Bộ Nội vụ hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Thanh tra tinh, thành phố trực thuộc trung ương, thanh tra huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi tắt là Thông tư liên tịch số 03/2014/TTLT-TTCP-BNV ngày 08/9/2014 của Thanh tra Chính phủ và Bộ Nội vụ). Giai đoạn Luật Thanh tra năm 2022, cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh được hướng dẫn bởi Thông tư số 02/2023/TT-TTCP ngày 22/12/2023 của Thanh tra Chính phủ hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức của Thanh tra tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Thanh tra huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương (gọi tắt là Thông tư số 02/2023/TT-TTCP ngày 22/12/2023 của Thanh tra Chính phủ) mặc dù không hướng dẫn cụ thể như ở giai đoạn trước nhưng hệ thống các cơ quan thanh tra không thay đổi nên ở giai đoạn này, nhiều Thanh tra các tỉnh, thành phố giữ tổ chức bộ máy theo hướng dẫn tại Thông tư liên tịch số 03/2014/TTLT-TTCP-BNV ngày 08/9/2014 của Thanh tra Chính phủ và Bộ Nội vụ bảo đảm bộ máy hoạt động phù hợp với chức năng, nhiệm vụ được giao.
Luật Thanh tra năm 2025 có sự thay đổi lớn và mới nhất từ trước tới nay khi “tái cơ cấu” toàn diện hệ thống cơ quan thanh tra theo mô hình 2 cấp. Ở địa phương hiện nay chỉ có Thanh tra tỉnh, không còn Thanh tra huyện và Thanh tra Sở là cơ quan thanh tra chuyên ngành so với các giai đoạn trước đây. Cơ quan Thanh tra tỉnh trong công tác thanh tra hiện nay vừa thực hiện nhiệm vụ thanh tra hành chính, vừa thực hiện nhiệm vụ thanh tra chuyên ngành, hoạt động trên địa bàn rộng, phức tạp sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh và thời gian nghiên cứu, tổ chức bộ máy ngắn (02 tháng) nên việc không có hướng dẫn cụ thể trong tổ chức cơ quan Thanh tra tỉnh trên cả nước dẫn đến bộ máy cơ quan Thanh tra tỉnh không thống nhất; bỏ sót chức năng, nhiệm vụ; tổ chức bộ máy ở một số tính theo cơ học; chưa tối ưu để đáp ứng yêu cầu “gọn, mạnh”. Thông tư số 03/2025/TT-TTCP ngày 30/7/2025 của Thanh tra Chính phủ hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chỉ hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mà không hướng dẫn về cơ cấu tổ chức nên bộ máy của cơ quan Thanh tra ở các tỉnh, thành phố không có sự thống nhất.
3. Kiến nghị, giải pháp tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh
Thứ nhất, về tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh, Thanh tra Chính phủ cần ban hành Thông tư hướng dẫn về cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh trong phạm vi cả nước, bảo đảm bộ máy mới thực sự “gọn để mạnh”.
Ở giai đoạn Luật Thanh tra năm 2010 có hiệu lực thi hành, cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh được hướng dẫn trong Thông tư liên tịch số 03/2014/TTLT-TTCP-BNV ngày 08/9/2014 của Thanh tra Chính phủ và Bộ Nội vụ hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Thanh tra tinh, thành phố trực thuộc trung ương, thanh tra huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi tắt là Thông tư liên tịch số 03/2024/TTLT-TTCP-BNV ngày 08/9/2014 của Thanh tra Chính phủ và Bộ Nội vụ). Các tổ chức được thành lập thuộc Thanh tra tỉnh gồm: Văn phòng có chức năng tham mưu giúp Chánh Thanh tra tỉnh về công tác tổng hợp, hành chính, văn thư, lưu trữ, tài chính, quản trị, phục vụ đảm bảo các hoạt động của cơ quan Thanh tra tỉnh, công tác tổ chức cán bộ, thi đua khen thưởng, pháp chế, tiếp dân; Các Phòng Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo 1,2,3... giúp Chánh Thanh tra tỉnh thực hiện chức năng quản lý nhà nước về công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo theo lĩnh vực và địa bàn thuộc phạm vi quản lý của UBND cấp tỉnh; thực hiện nhiệm vụ thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo trong phạm vi được phân công phụ trách; Phòng Thanh tra Phòng, chống tham nhũng có chức năng giúp Chánh Thanh tra tỉnh quản lý nhà nước về công tác phòng, chống tham nhũng; Phòng Giám sát, kiểm tra và xử lý sau thanh tra giúp Chánh Thanh tra tỉnh giám sát, kiểm tra hoạt động đoàn thanh tra của Thanh tra tỉnh; thẩm định dự thảo kết luận thanh tra do đoàn thanh tra của Thanh tra tỉnh soạn thảo; theo dõi, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện các kết luận, kiến nghị, quyết định xử lý về thanh tra của Thanh tra tỉnh và của Chủ tịch UBND tỉnh.
Căn cứ vào tính chất, đặc điểm và yêu cầu quản lý nhà nước đối với công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng tại địa phương, Chánh Thanh tra tỉnh chủ trì, phối hợp với Giám đốc Sở Nội vụ trình Chủ tịch UBND tỉnh quyết định số lượng và tên gọi các phòng chuyên môn, nghiệp vụ thuộc Thanh tra tỉnh nhưng số lượng phòng, văn phòng không quá 07 phòng; đối với thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh không quá 09 phòng [13].
Trong bối cảnh đổi mới toàn diện hệ thống cơ quan thanh tra trên địa bàn tỉnh kể từ khi có Pháp lệnh Thanh tra năm 1990 đến nay, không còn Thanh tra sở, Thanh tra huyện, toàn bộ chức năng, nhiệm vụ do Thanh tra tỉnh tiếp nhận với địa bàn rộng, là cơ quan tham mưu cho UBND tỉnh về “mọi ngành; mọi lĩnh vực; mọi xã, phường” trong công tác thanh tra không phân biệt thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành... thì việc Thanh tra Chính phủ ban hành Thông tư hướng dẫn thống nhất về cơ cấu tổ chức của cơ quan Thanh tra tỉnh trên cả nước là cấp bách và cần thiết; bảo đảm việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của cơ quan Thanh tra tỉnh đạt hiệu lực, hiệu quả thực chất; không để tình trạng chỉ sắp xếp, tổ chức lại theo cơ học như hiện nay.
Qua nghiên cứu, tác giả ủng hộ Mô hình 1, Thanh tra tỉnh được tổ chức gồm: Văn phòng; Phòng Giám sát, thẩm định, theo dõi, đôn đốc và xử lý sau thanh tra; Phòng Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; các phòng nghiệp vụ thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo theo ngành, lĩnh vực. Mỗi phòng chuyên môn được phân công sẽ phụ trách một số xã để theo dõi, hướng dẫn công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo. Riêng phòng Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực sẽ thực hiện nhiệm vụ trên địa bàn toàn tỉnh. So với mô hình 2, mô hình 1 có một số ưu điểm rõ rệt về tính chuyên môn hóa, tinh gọn tổ chức, hiệu quả quản lý và phù hợp với định hướng cải cách bộ máy thanh tra tỉnh trong giai đoạn hiện nay:
- Bảo đảm tính chuyên sâu theo ngành, lĩnh vực, phù hợp với tính chất phức tạp của hoạt động thanh tra hiện nay. Việc tổ chức các phòng nghiệp vụ thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo theo ngành, lĩnh vực giúp công chức thanh tra tích lũy kiến thức chuyên môn sâu, nâng cao năng lực phân tích, đánh giá và xử lý các vấn đề pháp lý đặc thù. Trong khi đó, Mô hình 2 phải đồng thời duy trì cả phòng theo địa bàn và theo ngành, lĩnh vực dễ dẫn đến phân tán nguồn lực, làm giảm mức độ chuyên sâu của từng bộ phận.
- Khắc phục tình trạng chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ. Ở Mô hình 1, các phòng chuyên môn được phân công phụ trách theo ngành, lĩnh vực và theo dõi một số xã nhất định, qua đó bảo đảm sự thống nhất trong quản lý, hướng dẫn và kiểm tra. Ngược lại, Mô hình 2 với việc tồn tại song song các phòng theo địa bàn và theo ngành, lĩnh vực có nguy cơ trùng lặp đối tượng, nội dung thanh tra và trách nhiệm xử lý khiếu nại, tố cáo, gây khó khăn trong điều phối và xác định trách nhiệm.
- Nâng cao hiệu quả theo dõi, hướng dẫn cơ sở. Việc giao cho mỗi phòng chuyên môn phụ trách một số xã trong Mô hình 1 tạo điều kiện hình thành mối liên hệ ổn định, thường xuyên giữa cơ quan Thanh tra tỉnh với cấp cơ sở. Điều này giúp tăng cường chất lượng công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo ngay từ đầu, hạn chế khiếu kiện vượt cấp, kéo dài. Mô hình 2 do phân tách theo địa bàn độc lập dễ làm giảm tính thống nhất trong hướng dẫn nghiệp vụ theo ngành, lĩnh vực.
- Sử dụng nguồn nhân lực tinh gọn, hiệu quả hơn, phù hợp với yêu cầu cải cách tổ chức bộ máy hành chính nhà nước. Mô hình 1 giảm đầu mối phòng ban, hạn chế việc dàn trải biên chế, đồng thời tạo điều kiện bố trí, sử dụng công chức thanh tra linh hoạt theo yêu cầu nhiệm vụ. Trong khi đó, Mô hình 2 làm tăng số lượng phòng nghiệp vụ, kéo theo nhu cầu biên chế và chi phí quản lý lớn hơn.
- Tăng cường tính thống nhất và trách nhiệm trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Việc giao phòng Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thực hiện nhiệm vụ trên phạm vi toàn tỉnh trong cả hai mô hình, nhưng trong Mô hình 1, sự phối hợp giữa phòng này với các phòng nghiệp vụ theo ngành, lĩnh vực thuận lợi và đồng bộ hơn, do không bị chia cắt bởi các phòng theo địa bàn.
- Phù hợp hơn với yêu cầu đổi mới hoạt động thanh tra theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp. Mô hình 1 tạo nền tảng cho việc áp dụng phương pháp quản lý theo lĩnh vực cùng với địa bàn, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu và nâng cao chất lượng tham mưu, tổng hợp. Đây là những yêu cầu khó thực hiện đồng bộ trong Mô hình 2 do cơ cấu tổ chức cồng kềnh và phức tạp hơn.
Thứ hai, cơ quan thanh tra các tỉnh, thành phố trên cả nước cần tiếp tục chủ động sắp xếp lại cơ cấu tổ chức bên trong cơ quan; rà soát, sắp xếp lại các phòng chuyên môn, nghiệp vụ theo hướng giảm số lượng đầu mối, tránh chồng chéo hay khó phân định về chức năng, nhiệm vụ giữa các phòng chuyên môn. Cùng với đó chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của từng phòng chuyên môn phải được quy định rõ ràng, cụ thể; thắt chặt quy chế phối hợp trong nội bộ cơ quan thanh tra tỉnh.
Kết luận
Tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy của cơ quan Thanh tra tỉnh theo hướng tinh, gọn, mạnh là yêu cầu cần thiết, cấp bách và lâu dài. Thực tiễn cho thấy, cơ cấu tổ chức của cơ quan thanh tra ở một số tỉnh, thành phố trên cả nước còn tồn tại những bất cập, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hoạt động của cơ quan thanh tra. Bài viết đã đề xuất một số định hướng đề tiếp tục hoàn thiện cơ cấu tổ chức của cơ quan thanh tra tỉnh trong thời gian tới.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng, 2004, tr. 1007.
[2] Mấy vấn đề về cán bộ và về tổ chức trong cách mạng xã hội chủ nghĩa, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1973, tr 28
[3] Nguyễn Thành Trung (2022), Tổ chức và hoạt động của thanh tra cấp huyện, thực trạng và giải pháp, Luận văn Thạc sĩ Luật học (Định hướng nghiên cứu), Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội.
[4] Trường Đại học Luật Hà Nội (2010), Giáo trình Thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo, Nxb. Công an nhân dân, tr.7
[5] Trịnh Công Sơn (2017), Tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, tr.9.
[6] Công văn số 647/TTCP-KHTH ngày 16/4/2025 của Thanh tra Chính phủ về việc gửi Đề án sắp xếp hệ thống cơ quan Thanh tra tỉnh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả.
[7]https://phobienphapluat.vn/xem-xet-xoa-thanh-tra-so-huyen-giam-40-thu-tuc-hanh-chinh-a1099.html#:~:text=S%C3%A1ng%208/5%2C%20Ch%C3%ADnh%20ph%E1%BB%A7%20tr%C3%ACnh%20Qu%E1%BB%91c%20h%E1%BB%99i,m%C3%A1y%20v%C3%A0%20t%C4%83ng%20hi%E1%BB%87u%20qu%E1%BA%A3%20ho%E1%BA%A1t%20%C4%91%E1%BB%99ng, , truy cập lần cuối ngày 28/11/2025.
[8] Khoản 2 Điều 2 Luật Thanh tra năm 2022 định nghĩa: “Thanh tra hành chính là thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn được giao của cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc quyền quản lý của cơ quan quản lý nhà nước”. Thanh tra chuyên ngành theo quy định tại khoản 3 Điều 2 Luật Thanh tra năm 2022 “... là thanh tra việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, quy định về chuyên môn – kỹ thuật, quy tắc quản lý của cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc phạm vi quản lý quản lý theo ngành, lĩnh vực”.
[9] Theo Quyết định số 47/2024/QĐ-UBND ngày 06/11/2024 của UBND tỉnh Sơn La việc quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh Sơn La.
[10] Quyết định số 13/2025/QĐ-UBND ngày 11/7/2025 của UBND tỉnh Tây Ninh ban hành Quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Thanh tra tỉnh Tây Ninh.
[11] Quyết định số 59/2025/QĐ-UBND ngày 27/6/2025 của UBND thành phố Huế Ban hành quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Thanh tra thành phố Huế.
[12] https://daidoanket.vn/tinh-gon-bo-may-tinh-than-vua-chay-vua-xep-hang-10296730.html, , truy cập lần cuối ngày 28/11/2025.
[13] Điều 4 Thông tư liên tịch số 03/2014/TTLT-TTCP-BNV ngày 08/9/2014 của Thanh tra Chính phủ và Bộ Nội vụ.
TRẦN THỊ TRANG NHUNG
Trường Đại học Luật Hà Nội.
