Tổng Bí thư Hà Huy Tập sinh ngày 24/4/1906 tại làng Kim Nặc, tổng Thổ Ngọa (nay thuộc xã Cẩm Hưng, tỉnh Hà Tĩnh) là vùng đất địa linh nhân kiệt, mảnh đất hiếu học, giàu lòng yêu nước.
Hà Tĩnh thời nào cũng có nhân tài kiệt xuất phụng sự đất nước, chỉ tính riêng từ thời nhà Trần đến thời nhà Nguyễn có tới 148 vị đại khoa. Nổi tiếng như Nguyễn Huy Tự, một người thạo phép dùng binh, giỏi việc án từ, có học vấn uyên bác; Đại thi hào Nguyễn Du để lại cho nhân loại kiệt tác Truyện Kiều; La sơn phu tử Nguyễn Thiếp, nhà cải cách giáo dục soi sáng thời đại, vì dân vì nước; nhà thơ, nhà kinh tế Uy viễn Tướng công Nguyễn Công Trứ... Nhiều nhà khoa học nổi tiếng như: Lê Văn Thiêm - nhà khoa học xuất sắc, niềm tự hào của toán học Việt Nam; Hoàng Xuân Hãn - một học giả uyên bác của Việt Nam thế kỷ 20; Nguyễn Đình Tứ - một nhà vật lý hạt nhân, nhà lãnh đạo nền khoa học Việt Nam... Những chiến sĩ cộng sản lỗi lạc Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng ta - Trần Phú; Tổng Bí thư Hà Huy Tập; Lý Tự Trọng - người đoàn viên Cộng sản đầu tiên.
Tổng Bí thư Hà Huy Tập, một chiến sĩ Cộng sản trung kiên, bất khuất, nhà lãnh đạo tài năng, có nhiều đóng góp to lớn cho Đảng, cho Cách mạng Việt Nam. Nguồn: Ảnh tư liệu.
Quê hương Tổng Bí thư Hà Huy Tập, một vùng quê giàu truyền thống cách mạng. Năm 1930 cùng với phong trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh, ngày 17/7/1930 tại miếu Cồn Thơ (thuộc xã Hưng Tiến, huyện Cẩm Xuyên), Đảng bộ huyện Cẩm Xuyên thành lập và tổ chức Đại hội lần thứ nhất. Đại hội bầu ra Ban Chấp hành Huyện ủy gồm 7 vị do ông Nguyễn Đình Liễn làm Bí thư. Từ đây, phong trào cách mạng phát triển mạnh mẽ rộng khắp toàn huyện.
Tổng Bí thư Hà Huy Tập sinh ra trong gia đình nhà nho nghèo, yêu nước. Thân phụ là ông Hà Huy Tương đỗ cử nhân nhưng không làm quan mà ở quê dạy học, làm thuốc cứu người. Thân mẫu bà Nguyễn Thị Lộc một người phụ nữ cần cù, chịu khó, biết chăm lo cho chồng, con. Ông Hà Huy Tương và bà Nguyễn Thị Lộc sinh được 05 người con, 03 trai, 02 gái, Tổng Bí thư Hà Huy Tập người con thứ 2 trong gia đình.
Năm 06 đến 08 tuổi, ông được cha dạy học chữ Hán tại nhà. Vừa dạy học, cha vừa giáo dục cho con tinh thần yêu nước, thương dân, không cam chịu làm nô lệ. Ông lấy ngay những tấm gương chống kẻ thù tại quê nhà để truyền cảm, tình yêu quê hương, đất nước, ý chí làm trai cho Hà Huy Tập. Có thể nói đến như ông Nguyễn Biên vào mùa xuân năm Canh Tý (1420) xây dựng căn cứ tại Động Choác, xã Cẩm Hưng, chiêu mộ quân sĩ, luyện tập nổi dậy chống quân Minh xâm lược. Ông được nhân dân ủng hộ, cung cấp quân lương. Quân Nguyễn Biên lập được nhiều chiến công vang dội. Ngày nay tại xã Cẩm Hưng có cồn đất rộng khoảng 05 sào, cao hơn mặt ruộng xung quanh chừng 02m gọi là “Đống Khách” hay “Nền thằng Ngô”, tương truyền là nấm mồ chôn chung của quân giặc nhà Minh.
Cha còn lấy những tấm gương trong dòng họ công danh thành đạt, có uy tín lớn trong xã hội để con học tập, phấn đấu, vươn lên như: Hoàng giáp Tiến sĩ Hà Công Trình - ông tổ khai nghiệp văn hiến thi thư, vị học quan chính khách có tên tuổi. Hà Tôn Mục thông minh từ lúc nhỏ, thi cử đỗ đạt cao, có công với đất nước, được tạc vào bia đá để lại mai sau.
Ngay từ tuổi ấu thơ Hà Huy Tập đã mang trong mình chí khí của một người yêu quê hương, đất nước.
Năm lên 09 tuổi, Hà Huy Tập theo học Trường sơ học tại tổng Thổ Ngọa. Với tư chất thông minh, ham học năm 11 tuổi Hà Huy Tập rời trường ở quê nhà ra tỉnh lỵ Hà Tĩnh học Trường Kiêm bị Pháp - Việt. Hai năm sau nhà trường mở đợt thi tuyển những học sinh giỏi để xét học bổng, Hà Huy Tập thi đỗ, được đặc cách vào thẳng học trường Quốc học Huế. Năm 1923, Hà Huy Tập tốt nghiệp vào loại ưu bổ về dạy trường tiểu học Pháp - Việt ở thị trấn Nha Trang (tỉnh Khánh Hòa). Tại đây, ông vừa dạy học vừa tuyên truyền cho học sinh tinh thần yêu nước, những bài giảng của ông có tầm ảnh hướng rất lớn đến giáo viên, học sinh về bất công trong xã hội, do bọn vua quan và bọn thực dân gây ra cho nhân dân ta.
Ngôi nhà nơi Tổng Bí thư Hà Huy Tập cất tiếng khóc chào đời và sống thời thơ bé. Ảnh tư liệu.
Năm 1925, Hà Huy Tập chuyển về dạy học ở trường Cao Xuân Dục, TP. Vinh (nay là phường Thành Vinh, tỉnh Nghệ An). Về TP. Vinh, Hà Huy Tập được tiếp xúc với những người yêu nước chân chính, được đọc sách, báo, tiếp xúc tài liệu của Đảng gửi từ nước ngoài về như: Tác phẩm Đường Kách Mệnh của Nguyễn Ái Quốc, báo Người cùng khổ, báo Nhân đạo. Thông qua các tài liệu, được tiếp xúc với những người yêu nước chân chính con đường đấu tranh cách mạng dần dần định hình rõ trong Hà Huy Tập. Ông hiểu được động lực chính của cách mạng và đích đi đến của những người cộng sản, vai trò to lớn của giai cấp công nhân trong đấu tranh cách mạng.
Mùa thu năm 1925, Hà Huy Tập được gia nhập Hội Phục Việt, đây là sự kiện quan trọng đánh dấu bước trưởng thành, giác ngộ cách mạng của ông. Hà Huy Tập hoạt động tích cực, mở lớp học cho công nhân, nông dân, tiểu tư sản chống mù chữ, nhưng thực chất để tập hợp lực lượng tuyên truyền giác ngộ mọi người đoàn kết cùng đấu tranh với kẻ thù. Ông còn tham gia nhóm cộng tác bí mật tổ chức đưa thanh niên ưu tú sang Quảng Châu dự lớp huấn luyện do Nguyễn Ái Quốc tổ chức. Những hoạt động cách mạng của Hà Huy Tập đem lại kết quả rất lớn, bị kẻ địch phát hiện, chúng tìm cách đóng cửa trường học, thuyên chuyển những giáo viên có tinh thần yêu nước đi nơi khác, trong đó có Hà Huy Tập.
Tháng 3/1927, Hà Huy Tập vào Gia Định xây dựng phong trào yêu nước, xin dạy học ở Trường tiểu học tư thục “An Nam học đường” vừa kiếm sống vừa che mắt kẻ thù.
Đầu năm 1928, Hà Huy Tập cùng Nguyễn Đình Kiên, Đào Xuân Mai, Trần Ngọc Danh, Nguyễn Khoa Hiền lập ra Kỳ bộ Việt Nam cách mạng Đảng ở Nam Kỳ do Nguyễn Đình Kiên làm Bí thư, Hà Huy Tập làm thư ký. Kỳ bộ có vài chi bộ, với vài chục đảng viên, chủ yếu tập trung ở Sài Gòn, Chợ Lớn, Gia Định.
Tháng 7/1928, Hà Huy Tập thay mặt lãnh đạo Kỳ bộ Nam Kỳ tham gia Đại hội toàn quốc của Việt Nam Cách mạng Đảng tại Huế, bàn chuyện hợp nhất với Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên nhưng chưa thống nhất được để hợp nhất. Tại Đại hội, Hội Việt Nam Cách mạng Đảng đổi tên thành Đảng Tân Việt.
Tháng 12/1928, kẻ địch phát hiện được văn phòng bí mật của Kỳ bộ Việt Nam, chúng lục soát, tìm thấy nhiều tài liệu quan trọng do Hà Huy Tập biên soạn. Kẻ thù huy động lực lượng lùng sục bắt bằng được những người trong Kỳ bộ Việt Nam. Kỳ bộ Việt Nam cho một số người tạm lánh tránh sự vây ráp của kẻ thù.
Khu di tích Tổng Bí thư Hà Huy Tập tại quê hương xã Cẩm Hưng, tỉnh Hà Tĩnh. Ảnh tư liệu.
Cuối tháng 12/1928, Hà Huy Tập rời Sài Gòn sang Quảng Châu tìm cách bắt liên lạc với Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên bàn việc hợp nhất. Ở đây được sự giúp đỡ của Lê Hồng Sơn, Hà Huy Tập quyết định ở lại hoạt động theo con đường Cộng sản của Đảng Cộng sản Việt Nam - chính Đảng của giai cấp Việt Nam.
Ngày 24/7/1929, Hà Huy Tập vào học tại Trường Đại học Phương Đông ở Mátxcơva, tại đây ông được nghiên cứu sâu về chủ nghĩa Mác-Lênin, vấn đề dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa, các tác phẩm của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc.
Ngày 25/4/1931, Hà Huy Tập được kết nạp vào Đảng Cộng sản Liên Xô. Đầu năm 1932, Quốc tế Cộng sản giao cho Hà Huy Tập và một số thành viên dự thảo văn kiện: Chương trình hành động của Đảng Cộng sản Đông Dương. Cuối năm 1932, Hà Huy Tập tốt nghiệp Đại học Phương Đông.
Tháng 4/1933, Quốc tế Cộng sản cử Hà Huy Tập về nước. Tại Quảng Tây, Hà Huy Tập gặp gỡ, bàn bạc với Lê Hồng Phong và một số người khác để thành lập Ban chỉ huy ở nước ngoài của Đảng. Ban chỉ huy của Đảng ở nước ngoài được thành lập gồm: Lê Hồng Phong làm Tổng thư ký, Hà Huy Tập phụ trách công tác tuyên truyền, cổ động, Tổng biên tập Tạp chí Bônsêvích, Nguyễn Văn Dựt thanh tra. Sau khi thành lập có đại biểu từ trong nước sang có Nguyễn Văn Tham và Trần Văn Chấn. Ban chỉ huy đã tổ chức hôi nghị phân tích, đánh giá tình hình, đề ra biện pháp xây dựng phong trào, thành lập các Xứ ủy, chuẩn bị cho Đại hội Đảng tiến hành vào mùa Xuân năm 1935.
Lê Hồng Phong và Hà Huy Tập khẩn trương chuẩn bị các văn kiện cho việc Đại hội Đảng lần thứ Nhất. Trong thời kỳ này Lê Hồng Phong dẫn đầu Đoàn đại biểu Đảng ta đi dự Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ 7, nên mọi công việc đều do Hà Huy Tập đảm nhiệm. Hà Huy Tập làm việc khẩn trương, tinh thần trách nhiệm cao, nên mọi công tác chuẩn bị Đại hội Đảng thực hiện đúng theo kế hoạch dự định. Đại hội Đảng lần thứ nhất tổ chức từ ngày 27/3 đến ngày 31/7/1935 tại số nhà 2, đường Quan Công, Ma Cao (Trung Quốc) có 13 đại biểu thay mặt cho 553 đảng viên. Đại hội thông qua nhiều văn kiện quan trọng, bầu Ban Chấp hành Trung ương mới. Đây là một Đại hội cực kỳ quan trọng, đánh dấu một bước ngoặt của Đảng ta. Sau cao trào (1930-1931) nhiều tổ chức Đảng bị địch phá vỡ, khôi phục lại tổ chức Đảng từ Trung ương đến địa phương, chấm dứt thời kỳ khủng hoảng lãnh đạo từ tháng 4/1931 đến tháng 3/1935.
Ngày 26/7/1936, Hà Huy Tập cùng Lê Hồng Phong chủ trì Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 2 tại Thượng Hải (Trung Quốc) quyết định những vấn đề cơ bản chỉ đạo chiến lược, sách lược mới của Đảng trong thời kỳ mới. Trong Hội nghị này Ban chỉ huy ở nước ngoài quyết định Hà Huy Tập về nước để khôi phục lại các tổ chức Đảng.
Tháng 8/1936, Hà Huy Tập về Sài Gòn, chọn 18 thôn Vườn Trầu (Hóc Môn) làm trụ sở của Trung ương Đảng. Ngày 12/10/1936, Hà Huy Tập triệu tập Hội nghị cán bộ bầu Ban Chấp hành Trung ương lâm thời. Tại Hội nghị này, Hà Huy Tập được bầu làm Tổng Bí thư. Ban Chấp hành Trung ương tổ chức Hội nghị lần thứ nhất bàn về công tác xây dựng Đảng và các tổ chức quần chúng.
Từ ngày 13 đến 14/3/1937, Hà Huy Tập chủ trì Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 2, kiểm điểm công tác hoạt động của Đảng, Hà Huy Tập tiếp tục được bầu làm Tổng Bí thư. Thời gian này, Hà Huy Tập đã sáng lập và Tổng biên tập các tờ báo như: L.Avant, Le Peuple, viết nhiều bài lý luận và Báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản. Trong thời kỳ làm Tổng Bí thư của Đảng, Hà Huy Tập đã triệu tập, chủ trì 03 Hội nghị Trung ương (3/1937, 9/1937, 3/1938). Hội nghị đã nghiêm túc tổng kết tình hình, đề xuất chủ trương, biện pháp quan trọng, lãnh đạo đưa phong trào cách mạng tiến lên. Đến Hội nghị Trung ương tháng 3/1938 Đảng ta dưới sự lãnh đạo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng do Hà Huy Tập đứng đầu đã khôi phục được cơ quan lãnh đạo của xử ủy Bắc Kỳ - Trung Kỳ và Nam Kỳ, Tỉnh ủy trên các địa bàn quan trọng trong cả nước, đây là cơ sở cực kỳ quan trọng để Đảng ta thực hiện nhiêm vụ cho giai đoạn sau.
Hà Huy Tập có công lao rất lớn trong xây dựng và phát triển phong trào cách mạng của Đảng thời kỳ Mặt trận Dân chủ. Với cương vị Tổng Bí thư Hà Huy Tập cùng với Trung ương Đảng nắm bắt kịp thời tình hình trong nước, quốc tế giải quyết đúng đắn nhiều vấn đề chiến lược, sách lược của cách mạng nước ta. Đây là yếu tố quyết định tạo nên phong trào đấu tranh dân chủ ở nước ta trong những năm 1937-1938. Phong trào cách mạng rầm rộ, sôi nổi trong cả nước, là cuộc tập dượt, cọ xát của Đảng ta, rút kinh nghiệm tập hợp quần chúng để giành thắng lợi cho Cách mạng tháng Tám sau này.
Lãnh đạo Đảng ủy, chính quyền, các đoàn thể xã Cẩm Hưng dâng hương, dâng hoa tại khu mộ Tổng Bí thư Hà Huy Tập tri ân, công lao to lớn một ngươi con quê hương đã cống hiến cả cuộc đời mình cho Đảng, cho dân.
Trong lãnh đạo Hà Huy Tập một người có tư duy, lý luận sắc sảo, quan tâm công tác tổng kết rút kinh nghiệm tìm ra bài học thành công và chưa thành công, từ đó rút ra để chỉ đạo các vấn đề hiện tại. Hà Huy Tập viết nhiều tác phẩm có giá trị như: Lịch sử Tân Việt cách mệnh Đảng; Hoạt động của Đảng Cộng sản Đông Dương; Thư gửi Ban biên tập Tạp chí Bônsơvích; Kỷ niệm 03 năm Đảng Cộng sản Đông Dương thống nhất. Đặc biệt là tác phẩm Sơ thảo lịch sử phong trào cộng sản ở Đông Dương bằng tiếng Pháp, 291 trang, nói về quá trình hình thành, đấu tranh phát triển của Đảng đến tháng 3/1933, chống luận điệu xuyên tạc của kẻ thù, đem lại niềm tự hào của quần chúng nhân dân trong thời kỳ cách mạng thoái trào.
Ở nước ngoài cũng như về hoạt động trong nước Hà Huy Tập một cây bút sắc sảo, thẳng thắn phản bác lại luận điệu xuyên tạc. Hà Huy Tập chủ động tấn công kẻ thù trên mặt trận tư tưởng lý luận, báo chí nhằm vạch mặt bọn đội lốt cách mạng “cực tả”, đưa lý luận chân chính của Đảng đến với quần chúng nhân dân.
Từ ngày 29 đến 30/3/1938 tại Bà Điểm, Hóc Môn, Hà Huy Tập chủ trì Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương. Hội nghị bầu Nguyễn Văn Cừ làm Tổng Bí thư cùa Đảng, Hà Huy Tập vẫn nằm trong Ban Thường vụ Trung ương Đảng.
Ngày 01/5/1938, trong lúc đang bí mật chỉ đạo nhân dân Sài Gòn đấu tranh ông bị kẻ thù bắt. Ông bị Tòa Tiểu hình Sài Gòn kết án 02 năm tù giam, 05 năm quản thúc, sau đó Tòa Thượng thẩm xử thêm 06 tháng tù và 05 năm quản thúc. Ngày 28/3/1939, Hà Huy Tập được thả đưa về quê quản thúc. Về Nghệ - Tĩnh, Hà Huy Tập lại tìm liên lạc với tổ chức Đảng, tiếp tục tham gia phong trào cách mạng, ông lại bị bắt giam tại nhà tù Nghệ An. Quân địch nhận thấy Hà Huy Tập một nhà hoạt động cách mạng vô cùng nguy hiểm, nên kẻ thù đưa ông vào giam giữ tại Khám Lớn Sài Gòn. Chúng đánh đập, tra trấn ông vô cùng tàn nhẫn, mở nhiều phiên tòa xét xử. Sau cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ kẻ địch cho Hà Huy Tập là người có tầm ảnh hưởng lớn với cuộc khởi nghĩa, kết án tử hình. Trước Tòa án của bọn thực dân Hà Huy Tập khảng khái nói: “Tôi chẳng có gì phải hối tiếc. Nếu còn sống, tôi vẫn tiếp tục hoạt động”.
Ngày 02/5/1941, Hà Huy Tập viết thư vĩnh biệt gia đình, đồng chí, bạn hữu: “Nếu tôi phải bị chết thì ở nhà không nên thờ cúng, điếu phúng, không cần tìm người lập tự. Gia đình và bạn hữu chớ xem tôi như là người đã chết mà buồn, trái lại nên xem tôi như người còn sống nhưng đi vắng vô hạn… mà thôi”.
Ngày 28/4/1941 tại trường bắn Ngã tư, Giếng nước (Hóc Môn, TP. Hồ Chí Minh) bọn thực dân Pháp đê hèn xử bắn Hà Huy Tập cùng với Nguyễn Văn Cừ, Võ Văn Tần, Nguyễn Thị Minh Khai, Phan Đăng Lưu. Tại pháp trường, Hà Huy Tập vẫn giữ vững khí tiết của một người chiến sĩ Cộng sản hô vang khẩu hiệu: “Cách mạng muôn năm”. Hà Huy Tập để lại tấm gương anh dũng tuyệt vời, sáng ngời ý chí cách mạng, sự hy sinh cao cả vì nước, vì dân.
Với 35 tuổi đời, 16 năm hoạt động cách mạng, gần 02 năm làm Tổng Bí thư của Đảng Hà Huy Tập một nhà lãnh đạo cách mạng tài năng, đóng góp to lớn cho Đảng, cho cách mạng Việt Nam. Đảng ta, nhân dân ta mãi mãi tưởng nhớ, tự hào, không bao giờ quên ơn Tổng Bí thư Hà Huy Tập người chiến sĩ cộng sản kiên trung, người con ưu tú của dân tộc ta, của đất nước ta.
HẢI HƯNG
