Tuy nhiên, nhìn từ thực tiễn quản lý hiện nay, việc chỉ trông chờ cơ quan quản lý thay đổi quan điểm quản lý luật sư là điều khó khả thi trong ngắn hạn. Trong bối cảnh yêu cầu siết chặt quản trị xã hội, tăng cường trách nhiệm nghề nghiệp và phòng ngừa vi phạm pháp luật ngày càng cao, xu hướng quản lý bằng công cụ hành chính đối với các ngành nghề có điều kiện, trong đó có luật sư, gần như là tất yếu.
Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là tiếp tục phản ứng hay tranh luận rằng quy định quá chặt, quá khó mà là giới luật sư cần nhanh chóng thích nghi với môi trường pháp lý mới và chủ động xây dựng cơ chế tự bảo vệ mình.
Luật sư tại phiên tòa.
Xu hướng quản lý ngày càng chặt
Nghề luật sư vốn mang tính đặc thù, bởi luật sư không chỉ hoạt động độc lập mà còn tham gia trực tiếp vào nhiều quan hệ pháp lý nhạy cảm như tố tụng hình sự, dân sự, đầu tư, đất đai, doanh nghiệp, tài chính… Chính vì vậy, mọi sai sót nghề nghiệp hiện nay không còn chỉ bị nhìn nhận ở góc độ đạo đức nghề nghiệp mà có thể bị xem xét dưới góc độ trách nhiệm pháp lý.
Trong thực tế, nhiều vụ việc phát sinh thời gian qua đã khiến cơ quan quản lý tăng cường kiểm soát hoạt động luật sư trên nhiều phương diện như quản lý hồ sơ dịch vụ pháp lý, quản lý dòng tiền, nghĩa vụ thuế, lưu trữ hồ sơ khách hàng, phòng chống rửa tiền, quảng cáo dịch vụ pháp lý hay tham gia các giao dịch có giá trị lớn. Điều đó cho thấy môi trường hành nghề luật sư đang chuyển dần từ mô hình “quản lý mềm” sang mô hình “quản trị tuân thủ”. Đây cũng không phải xu hướng riêng của Việt Nam mà đang diễn ra ở nhiều quốc gia.
Luật sư cần chuyển từ tư duy phản ứng sang tư duy phòng vệ pháp lý
Điều đáng lo ngại hiện nay không phải là chế tài mạnh hay yếu, mà là nhiều văn phòng luật sư, công ty luật vẫn đang vận hành theo mô hình cảm tính, thiếu quy trình nội bộ, thiếu cơ chế kiểm soát rủi ro và thiếu hồ sơ chứng minh việc tuân thủ pháp luật. Trong khi đó, cơ quan quản lý hiện nay không chỉ đánh giá kết quả cuối cùng có vi phạm hay không, mà còn xem xét khả năng chứng minh việc tuân thủ của tổ chức hành nghề luật sư.
Nói cách khác, “không vi phạm” thôi chưa đủ; luật sư còn phải chứng minh được mình đã thực hiện đầy đủ quy trình kiểm soát nội bộ, cảnh báo rủi ro và nghĩa vụ quản trị nghề nghiệp.
Chính vì vậy, cùng với việc kiến nghị sửa đổi quy định, các tổ chức hành nghề luật sư cần nhanh chóng xây dựng “lá chắn pháp lý” cho chính mình. Muốn tồn tại an toàn trong môi trường pháp lý ngày càng khắt khe, luật sư không thể tiếp tục hành nghề theo kiểu cá nhân tự phát như trước đây.
Mỗi văn phòng luật sư cần xây dựng tối thiểu các cơ chế quản trị nội bộ như: quy trình tiếp nhận và đánh giá khách hàng; quy trình ký kết và lưu trữ hợp đồng dịch vụ pháp lý; cơ chế kiểm soát dòng tiền, chi phí và phòng chống rửa tiền; quy chế phân quyền, ủy quyền; lưu vết quá trình xử lý công việc; quy chế phát ngôn, quảng cáo và truyền thông; cũng như quy trình xử lý khi bị thanh tra, kiểm tra hoặc làm việc với cơ quan điều tra. Đặc biệt, luật sư cần thay đổi tư duy từ “làm đúng là đủ” sang “phải chứng minh được mình làm đúng”.
Tổ chức xã hội nghề nghiệp của luật sư đóng vai trò “lá chắn nghề nghiệp”
Bên cạnh trách nhiệm của từng luật sư và tổ chức hành nghề luật sư, các Đoàn Luật sư và Liên đoàn Luật sư Việt Nam cũng cần thay đổi cách hỗ trợ thành viên. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là quản lý hành chính và bồi dưỡng nghiệp vụ, thì hiện nay cần chuyển mạnh sang hỗ trợ quản trị rủi ro nghề nghiệp, xây dựng bộ tiêu chuẩn tuân thủ nội bộ và hướng dẫn luật sư kỹ năng phòng vệ pháp lý trước các hoạt động thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.
Quan trọng hơn, tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư cần thực sự trở thành “lá chắn nghề nghiệp” cho thành viên, bởi trong bối cảnh hiện nay, một luật sư đơn lẻ sẽ rất khó tự bảo vệ mình nếu không có hệ thống hỗ trợ nghề nghiệp đủ mạnh.
Có thể nhiều luật sư chưa đồng tình với cách tiếp cận quản lý bằng chế tài hành chính. Tuy nhiên, ở góc độ thực tiễn, việc kỳ vọng Nhà nước thay đổi hoàn toàn quan điểm quản lý trong thời gian ngắn là điều khó xảy ra. Con đường thực tế và khả thi hơn vẫn là thích nghi một cách chuyên nghiệp: nâng cao năng lực quản trị, siết chặt tuân thủ nội bộ, chuẩn hóa quy trình hành nghề và chủ động phòng ngừa rủi ro pháp lý.
Nghề luật sư vốn là nghề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người khác. Nhưng muốn bảo vệ được khách hàng, trước hết luật sư phải biết tự bảo vệ chính mình trước những rủi ro ngày càng lớn của môi trường pháp lý hiện đại.
Trong giai đoạn mới, bản lĩnh của luật sư không chỉ nằm ở kỹ năng tranh tụng hay kiến thức pháp luật, mà còn nằm ở khả năng hành nghề an toàn, minh bạch và chuyên nghiệp trước sự giám sát ngày càng chặt chẽ của pháp luật và cơ quan quản lý nhà nước.
Luật sư TẠ NGỌC TOÀN
Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Phú Thọ
