1. Tổng quan về dịch vụ du lịch thực tế ảo
Dịch vụ du lịch thực tế ảo (Virtual Reality Tourism) được hiểu là loại hình phỏng du lịch chân thực và sống động, cho phép người dùng tương tác và tham quan các địa điểm, danh lam thắng cảnh hay di sản văn hóa từ xa mà không cần di chuyển thực tế [1]. Trọng tâm của dịch vụ này là kiến tạo một môi trường kỹ thuật số nhân tạo, thay thế hoàn toàn không gian thực, thông qua việc sử dụng các thiết bị như kính VR headset để người dùng có thể “đắm chìm” vào thế giới ảo. Từ khái niệm cốt lõi này, dịch vụ được triển khai dưới nhiều hình thức đa dạng, bao gồm: Tham quan ảo (Virtual Tours), cung cấp các chuyến tham quan có hướng dẫn đến các địa điểm như bảo tàng, di tích lịch sử; Trải nghiệm du lịch mạo hiểm ảo (Virtual Adventure), mang đến những hoạt động khó tiếp cận ngoài đời thực như leo núi Everest hay lặn khám phá san hô; Du lịch văn hóa và di sản số (Digital Cultural Heritage), phục vụ mục đích bảo tồn, phục dựng các công trình, lễ hội văn hóa; và vai trò là Công cụ Marketing & Hỗ trợ đặt phòng, giúp khách hàng có cái nhìn chân thực trước khi ra quyết định.
Để làm rõ hơn, cần phân biệt dịch vụ này với Du lịch Thực tế tăng cường (AR), nơi thông tin số được chồng lớp lên thế giới thực thay vì thay thế hoàn toàn, và Du lịch Thực tế hỗn hợp (MR), kết hợp cả yếu tố ảo và thực để tạo ra tương tác đa chiều. Sự đa dạng trong hình thức và khả năng ứng dụng cho thấy tiềm năng phát triển mạnh mẽ của dịch vụ du lịch thực tế ảo trong tương lai.
Trong bối cảnh của Cách mạng Công nghiệp 4.0, khái niệm dịch vụ du lịch thực tế ảo (Virtual Reality Tourism Service) xuất hiện như một hiện tượng kinh tế - xã hội mới, dẫn đến những cách hiểu khác biệt tùy thuộc vào góc nhìn và mục đích tiếp cận. Xét dưới lăng kính khoa học pháp lý, việc phân tích các quan điểm này là tiền đề quan trọng để xây dựng một khung khổ pháp lý phù hợp, bảo đảm sự phát triển lành mạnh và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể tham gia. Có thể quy tụ các quan điểm này thành hai trường phái chính. Thứ nhất, quan điểm coi dịch vụ du lịch thực tế ảo như một công cụ hỗ trợ và quảng bá cho du lịch truyền thống. Theo Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO), thực tế ảo được xác định là một công cụ chiến lược để "quảng bá điểm đến" và cung cấp các trải nghiệm "xem trước chuyến đi" (pre-trip experience), giúp du khách đưa ra quyết định sáng suốt hơn.
Ở góc nhìn này, dịch vụ VR không tồn tại độc lập mà là một phần mở rộng, một kênh marketing số nhằm kích thích và hỗ trợ cho hoạt động du lịch vật lý [2]. Tuy nhiên, thứ hai, một quan điểm tiến bộ và toàn diện hơn lại khẳng định đây là một loại hình dịch vụ độc lập, một thị trường mới. Các học giả và chuyên gia công nghệ, như được đề cập trên các tạp chí uy tín (TechCrunch, Wired), nhấn mạnh rằng du lịch thực tế ảo mở ra một "thị trường độc lập" cho những người không có khả năng di chuyển, hướng tới mục tiêu "du lịch cho mọi người" [2]. Quan điểm này không xem dịch vụ VR chỉ là một bản demo, mà là một sản phẩm cuối cùng, mang lại giá trị nội tại thông qua trải nghiệm "đắm chìm" hoàn toàn vào một môi trường kỹ thuật số, từ đó hình thành nên một phân khúc dịch vụ riêng biệt.
Ảnh minh họa. Nguồn: Tạp chí Du lịch.
2. Thực trạng pháp luật Việt Nam về du lịch thực tế ảo
Sự xuất hiện của dịch vụ du lịch thực tế ảo đánh dấu một bước ngoặt trong sự giao thoa giữa ngành công nghiệp du lịch và công nghệ số, đồng thời phát sinh những vấn đề pháp lý phức tạp chưa có tiền lệ. Về mặt bản chất, dịch vụ này có thể được hiểu là một phương thức cung cấp trải nghiệm du lịch thông qua một không gian số được lập trình sẵn, cho phép người tham gia tương tác và cảm nhận như đang hiện diện tại một địa điểm hay một hoàn cảnh cụ thể. Sự thiếu vắng một khung pháp lý chuyên biệt cho loại hình dịch vụ này không chỉ tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng mà còn kìm hãm sự phát triển của một lĩnh vực kinh tế số đầy tiềm năng. Do đó, việc nghiên cứu để xây dựng một cơ chế pháp lý linh hoạt, có khả năng bao quát được cả hai phương diện nêu trên là một yêu cầu cấp thiết, đảm bảo cho sự phát triển lành mạnh của thị trường và bảo vệ hiệu quả các quan hệ xã hội phát sinh trong môi trường số.
Nghị quyết 08-NQ/TW do Bộ Chính trị ban hành (16/01/2017) về "Phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn" là văn bản pháp lý quan trọng điều chỉnh hoạt động du lịch tại Việt Nam [3]. Nghị quyết 08-NQ/TW đã khuyến khích ứng dụng khoa học, công nghệ trong phát triển du lịch, song chưa có quy định cụ thể về du lịch thực tế ảo. Điều này gây khó khăn trong việc xác định địa vị pháp lý và trách nhiệm của chủ thể cung cấp dịch vụ du lịch thực tế ảo. Bên cạnh đó, ngày 31/3/2022 ban hành Quyết định 411/QĐ-TTg Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 [4], nhấn mạnh áp dụng công nghệ số để nâng cao chất lượng dịch vụ và trải nghiệm của khách du lịch đồng thời phát triển ngạch du lịch thông minh.
Hiện nay, nhiều doanh nghiệp du lịch phối hợp với các công ty công nghệ đã đầu tư phát triển các trung tâm trải nghiệm thực tế ảo (VR) tại nhiều đô thị lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Nha Trang. Các mô hình này cho phép du khách tiếp cận, khám phá điểm đến thông qua không gian số, góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch và mở ra hướng tiếp cận mới trong hoạt động quảng bá du lịch tại Việt Nam. Các điểm du lịch Việt Nam đã áp dụng công nghệ VR để mang đến trải nghiệm mới cho khách hàng như dự án một chạm đến Đà Nẵng - Da Nang FantastiCity. Đưa du khách trải nghiệm Danh thắng Ngũ Hành Sơn, biển Đà Nẵng, Bán đảo Sơn Trà bằng công nghệ VR.
3. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật
Cơ quan nhà nước có thẩm quyền cần tiến hành rà soát một cách toàn diện, đồng bộ hệ thống pháp luật hiện hành có liên quan đến lĩnh vực du lịch, công nghệ thông tin, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sở hữu trí tuệ, qua đó kịp thời sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy định pháp luật nhằm tạo hành lang pháp lý đầy đủ, thống nhất và phù hợp cho sự hình thành và phát triển của du lịch thực tế ảo tại Việt Nam. Việc hoàn thiện khung pháp lý không chỉ góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia hoạt động du lịch mà còn tạo điều kiện khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, ứng dụng công nghệ mới vào phát triển sản phẩm du lịch. Đồng thời, ban hành những chính sách về ưu đãi thuế, đầu tư để huy động các nguồn lực cho phát triển du lịch, đặc biệt tại các cụm du lịch, khu du lịch quốc gia và những địa bàn có tiềm năng du lịch. Các chính sách này cần hướng đến việc hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào chuyển đổi số, số hóa tài nguyên du lịch và xây dựng các sản phẩm du lịch ứng dụng công nghệ thực tế ảo.
Bên cạnh đó, thúc đẩy hợp tác công và hợp tác tư, kết hợp các khu vực công và tư nhân và người dân địa phương để phát triển du lịch bền vững. Thiết lập môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch là cơ sở để khuyến khích đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp trong lĩnh vực du lịch và hình thành những công ty du lịch có năng lực cạnh tranh và thương hiệu. Đồng thời, cần có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ, hộ kinh doanh du lịch trong việc tiếp cận công nghệ mới, nâng cao kỹ năng số và nguồn vốn. Nhà nước cũng cần ưu tiên bố trí nguồn lực cho công tác quy hoạch, đào tạo nguồn nhân lực, nghiên cứu thị trường, xúc tiến và phát triển sản phẩm du lịch, gắn với phát triển du lịch cộng đồng và bảo vệ tài nguyên, môi trường. Những giải pháp này cần được triển khai đồng bộ với việc phát triển du lịch cộng đồng, bảo tồn tài nguyên du lịch và bảo vệ môi trường, qua đó bảo đảm sự phát triển bền vững và lâu dài của ngành du lịch Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
[1] Trải nghiệm bản đồ du lịch tương tác thông minh 360 độ, truy cập ngày 05/12/2025.
[2] TS. Lê Quang Đăng (2019), Cách mạng công nghiệp 4.0 và tiến trình phát triển du lịch thông minh tại Việt Nam, Phòng nghiên cứu Chiến lược, Chính sách và Môi trường du lịch, truy cập ngày 05/12/2025.
[3] Bộ Chính trị (2017) ,Nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, số 08-NQ/TW (có hiêụ lực từ 16/01/2017), truy cập ngày 05/12/2025.
[4] Chính phủ (2022) Quyết định 411/QĐ-TTg Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, số 411/QĐ-TTg (có hiệu lực từ 31/03/2022), truy cập ngày 05/12/2025.
NGUYỄN TIẾN HẢI
PHẠM THUỶ TIÊN
NGUYỄN KHÁNH AN
Trường Đại học Luật Hà Nội.
