Trí tuệ nhân tạo - Cơ hội và thách thức đối với nghề luật sư trong kỷ nguyên số

Đặt vấn đề 

Sự bùng nổ của khoa học công nghệ và làn sóng phát triển mạnh mẽ như vũ bão của cách mạng công nghiệp 4.0 đã và đang có những bước chuyển biến quan trọng đối với nhân loại. Sự xuất hiện của các công nghệ tiên tiến, máy móc hiện đại, đặc biệt phải kể đến là trí tuệ nhân tạo (AI) đã mang lại những thay đổi sâu sắc trong hầu hết mọi lĩnh vực đời sống. Với khả năng xử lý dữ liệu nhanh chóng cùng những tính năng vượt trội, AI đang dần trở thành yếu tố quyết định và then chốt trong nhiều lĩnh vực, ngành nghề, bao gồm cả những ngành nghề truyền thống đòi hỏi tư duy logic và sự chính xác cao như ngành luật. Trong bối cảnh này, vai trò của luật sư không thể chỉ giới hạn ở các công việc truyền thống như tư vấn pháp lý hay bào chữa, tranh tụng. Thay vào đó, luật sư cần tái định hình để thích ứng với công nghệ hiện đại và kỷ nguyên số. Cụ thể, luật sư cần không ngừng cải tiến và trang bị cho mình những năng lực ứng dụng AI để nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý, tăng hiệu suất và hiệu quả công việc, tối ưu hóa quá trình nghiên cứu pháp luật, cũng như mở rộng năng lực phân tích pháp lý nhằm đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao từ khách hàng và xã hội. AI không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà còn đóng vai trò là động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong ngành luật, đặc biệt là đối với nghề luật sư. Sự kết hợp giữa AI và hoạt động pháp lý sẽ tạo ra những cơ hội lớn nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức về mặt chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp cho luật sư.

Tác động của AI đối với ngành luật

Công cụ nghiên cứu các vấn đề pháp lý

Công tác nghiên cứu là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của hầu hết các chức danh, công việc trong ngành luật và kể cả luật sư. AI có khả năng xử lý và phân tích khối lượng lớn tài liệu pháp lý trong thời gian ngắn, giúp luật sư dễ dàng tìm kiếm các văn bản quy phạm pháp luật, án lệ và tài liệu liên quan. Các hệ thống AI hiện đại như: ChatGPT, OpenAI, Bing AI (Microsoft), Gemini (Bard), Perplexity AI… có thể cung cấp kết quả tìm kiếm tương đối chính xác và nhanh chóng trong việc tích hợp nhiều nguồn thông tin, từ đó tiết kiệm thời gian nghiên cứu cho luật sư. Sự hỗ trợ này không chỉ nâng cao hiệu quả làm việc mà còn bảo đảm rằng luật sư luôn cập nhật với các quy định và thực tiễn mới nhất.

Phân tích pháp lý

Phân tích pháp lý là công việc tốn nhiều thời gian đòi hỏi luật sư phải có sự tìm hiểu chuyên sâu nhưng thông qua AI, mọi thứ được cải thiện tối ưu một cách hiệu quả. AI không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm thông tin mà còn có khả năng phân tích các tình huống pháp lý phức tạp. Thông qua các thuật toán, AI có thể so sánh và đối chiếu các vụ việc tương tự, nhận diện các yếu tố quan trọng và đánh giá khả năng thành công của các lập luận pháp lý. Điều này giúp luật sư đưa ra các quyết định chiến lược hơn trong quá trình chuẩn bị. Bằng cách phân tích các dữ liệu hiện có, AI có thể cung cấp những nhận định có giá trị, hỗ trợ luật sư trong việc xác định hướng đi cho vụ việc của mình. Ví dụ như AI không chỉ giúp xem xét hồ sơ vụ việc mà còn cả tính hợp pháp của các hợp đồng mà công ty ký. Các công ty luật chủ yếu tham gia vào việc xem xét các hợp đồng mà khách hàng của họ ký. AI giúp xác định các rủi ro hoặc vấn đề liên quan đến hợp đồng và các luật sư sẽ chỉnh sửa các điều khoản đó theo yêu cầu của khách hàng, bảo đảm phù hợp với quy định của pháp luật[1].

Soạn thảo hợp đồng

Một trong những lĩnh vực mà AI thể hiện rõ nét nhất là soạn thảo hợp đồng. Thay vì phải soạn thảo từng điều khoản một cách thủ công, công cụ AI hiện nay có thể tự động hóa quá trình này. AI cung cấp các mẫu hợp đồng dựa trên thông tin đầu vào và yêu cầu cụ thể của khách hàng, đồng thời có thể nhận diện và gợi ý các điều khoản cần thiết, từ đó giảm thiểu sai sót trong quá trình soạn thảo. Ví dụ như hãng AI có Chatbot Lumi có tính năng tương tự như ChatGPT, được thiết kế có vai trò hỗ trợ luật sư truy vấn và xem xét các phần quan trọng của hợp đồng để xác định những nội dung không phù hợp với quy định pháp luật và sai với yêu cầu của khách hàng[2]. Việc này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian mà còn nâng cao độ chính xác và tính hiệu quả của các hợp đồng được soạn thảo.

Quản lý dữ liệu

Trong lĩnh vực pháp lý, việc quản lý dữ liệu là một thách thức không nhỏ. AI có thể hỗ trợ luật sư trong việc tổ chức, lưu trữ và truy xuất dữ liệu một cách hiệu quả. Các hệ thống quản lý thông minh có thể phân loại và tổ chức thông tin từ các vụ án, tài liệu và thông tin khách hàng, giúp luật sư dễ dàng theo dõi tiến độ công việc và quản lý thời gian một cách hợp lý. Điều này không chỉ làm giảm khối lượng công việc thủ công mà còn giúp luật sư tập trung hơn vào các nhiệm vụ quan trọng.

Dự đoán các kết quả pháp lý

Một trong những ứng dụng nổi bật nhất của AI trong lĩnh vực pháp lý là khả năng dự đoán kết quả của các vụ án[3]. Bằng cách sử dụng phân tích dữ liệu, AI có thể đánh giá khả năng thành công của một vụ án dựa trên các yếu tố như án lệ, hành vi của thẩm phán và các yếu tố khác. Thông tin này có thể giúp luật sư đưa ra quyết định và lựa chọn phương án tối ưu nhất cho khách hàng. Việc dự đoán kết quả pháp lý không chỉ giúp luật sư chuẩn bị tốt hơn trước vụ kiện mà còn tạo ra sự tin tưởng cho khách hàng khi họ thấy rằng luật sư có khả năng đánh giá và xử lý vụ án một cách chuyên nghiệp.

Nhìn chung, sự phát triển của AI có ý nghĩa quan trọng đối với hầu hết các lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực pháp lý. Điều này đã góp phần mở ra nhiều cơ hội mới cho các luật sư, từ việc hỗ trợ nghiên cứu, phân tích pháp lý, soạn thảo hợp đồng đến quản lý dữ liệu và dự đoán kết quả pháp lý, AI không chỉ nâng cao hiệu quả làm việc mà còn cải thiện chất lượng dịch vụ pháp lý. Những ứng dụng này không chỉ giúp luật sư tiết kiệm thời gian và công sức mà còn góp phần nâng cao độ chính xác và tính hiệu quả trong công việc.

Những cơ hội và thách thức của AI đối với nghề luật sư

Những cơ hội và tiềm năng vượt trội

Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của công nghệ, AI đã và đang trở thành một phần không thể thiếu trong nhiều lĩnh vực, trong đó có ngành luật. Sự ứng dụng của AI trong công việc hàng ngày của luật sư không chỉ tối ưu hóa quy trình làm việc mà còn giúp giảm thiểu chi phí và nâng cao khả năng phân tích.

Thứ nhất, AI cung cấp công cụ giúp tối ưu hóa quy trình làm việc. Như đã phân tích ở trên, AI có khả năng tự động hóa nhiều công việc lặp đi lặp lại, từ việc soạn thảo tài liệu pháp lý đến quản lý dữ liệu. Các hệ thống AI có thể tạo ra các hợp đồng tiêu chuẩn, đơn từ và các tài liệu pháp lý khác chỉ trong thời gian ngắn, giảm thiểu thời gian mà luật sư phải dành cho công việc này. Bên cạnh đó, AI cũng hỗ trợ trong việc tổ chức và lưu trữ tài liệu, cho phép luật sư truy cập thông tin một cách nhanh chóng và dễ dàng hơn. Tại các nước tiên tiến đã áp dụng công nghệ AI để nghiên cứu các hồ sơ tố tụng qua các phần mềm (software) nhằm giảm thiểu chi phí từ những năm qua, từ nghiên cứu hồ sơ (legal research) cho đến soạn thảo văn bản (drafting legal documents) đều được giải quyết qua máy tính[4].

Thứ hai, giảm thiểu về chi phí. Một trong những lợi ích lớn nhất của việc áp dụng AI trong ngành luật là khả năng giảm thiểu chi phí. Thay vì phải tốn hàng giờ để nghiên cứu và phân tích các thông tin pháp lý, luật sư có thể sử dụng các công cụ AI để tìm kiếm và phân tích dữ liệu trong thời gian ngắn hơn rất nhiều. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian mà còn giảm thiểu chi phí cho cả luật sư và khách hàng. Hơn nữa, sự xuất hiện của các dịch vụ pháp lý trực tuyến dựa trên AI cũng mở ra cơ hội cho những người có thu nhập thấp tiếp cận dịch vụ pháp lý với mức giá hợp lý hơn thay vì phải đến trực tiếp văn phòng trao đổi và thỏa thuận về giá cả dịch vụ.

Thứ ba, nâng cao khả năng phân tích. AI còn mang lại lợi ích đáng kể trong việc nâng cao khả năng phân tích của luật sư. Các hệ thống phân tích dữ liệu có thể xem xét các vụ việc đã được xét xử trước đó và dự đoán kết quả của các vụ kiện sắp tới, từ đó giúp luật sư xây dựng phương án phù hợp, phòng ngừa những rủi ro có thể xảy ra, chuẩn bị tốt các hồ sơ, giấy tờ liên quan nhằm đưa ra phương án tư vấn phù hợp, bảo vệ tốt hơn cho quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.

Thứ tư, AI giúp mở rộng phạm vi dịch vụ pháp lý. Ngày nay, rất nhiều những luật sư hoạt động dưới mô hình của công ty luật, việc sử dụng AI, ChatGPT và những phần mềm trí tuệ nhân tạo khác sẽ mang lại những lợi ích to lớn trong việc mở rộng và đa dạng hóa dịch vụ. AI cũng cho phép các công ty luật cung cấp dịch vụ nhanh chóng và hiệu quả hơn, đáp ứng các yêu cầu pháp lý phức tạp của khách hàng, kể cả những khách hàng ở xa về mặt địa lý thông qua các hình thức trao đổi trực tuyến. Việc này tạo điều kiện cho các công ty luật mở rộng mạng lưới khách hàng và cung cấp dịch vụ đa quốc gia mà vẫn duy trì được chất lượng. Nhờ AI, các công ty luật có thể cung cấp các dịch vụ pháp lý toàn diện và mở rộng phạm vi hoạt động ra nhiều thị trường khác nhau, từ đó đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của khách hàng trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Những thách thức của AI đối với nghề luật sư

Công nghệ AI đang dần trở thành một công cụ quan trọng trong ngành luật, không chỉ giúp tối ưu hóa quy trình làm việc mà còn giảm thiểu chi phí và nâng cao khả năng phân tích của luật sư. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích mà AI mang lại, thực tế tồn tại những vấn đề thách thức đáng quan tâm, cụ thể:

Thứ nhất, AI đang dần thay thế các công việc truyền thống. Tuy rằng AI được tạo ra bởi con người, nhưng thực tế cho thấy những nguy cơ về gia tăng tỷ lệ nhân sự ngành luật thất nghiệp cao trong kỷ nguyên số. Theo báo cáo của công ty tư vấn The Boston Consulting Group và Trường Luật Bucerius, các phần mềm AI LegalTech có thể thực hiện được 30% đến 50% công việc mà các luật sư mới vào nghề đang làm[5]. Với những khả năng vượt trội của AI, các nhân sự ngành luật sẽ cần phải chuyên môn hóa về năng lực cũng như kỹ năng để ứng dụng vào các công việc mà AI chưa có khả năng tiếp cận. Đứng trước một môi trường mang tính cạnh tranh cao khi có sự can thiệp của công nghệ đòi hỏi nhân sự ngành luật phải không ngừng nâng cao chuyên môn nghiệp vụ của mình, đặc biệt là các luật sư. Thực tế cho thấy quy mô của các công ty luật sẽ giảm bớt các vị trí trợ lý, giúp việc vì sẽ có ít công việc liên quan đến giấy tờ hành chính hơn, các công việc tổng hợp, tìm kiếm các quy định pháp luật, án lệ có thể được ChatGPT đưa ra câu trả lời một cách nhanh chóng hơn là với con người[6].

Thứ hai, AI có tính cạnh tranh cao công việc và tác động đến sự phân cấp trong nghề luật. Việc sử dụng AI trong lĩnh vực pháp lý có thể dẫn đến sự phân hóa trong nghề luật vì khả năng có thể tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa những luật sư có khả năng sử dụng công nghệ AI và những luật sư không thể thích nghi với công nghệ này. Những luật sư biết khai thác các công cụ AI có thể tăng hiệu suất công việc, giảm thiểu sai sót và nâng cao chất lượng dịch vụ, từ đó trở nên uy tín và thu hút khách hàng. Ngược lại, những luật sư không có khả năng hoặc không thích ứng với AI sẽ gặp khó khăn trong việc duy trì chất lượng dịch vụ pháp lý, cạnh tranh về giá cả và có nguy cơ bị tụt hậu trong môi trường pháp lý của thời đại số. Do đó, khả năng ứng dụng AI không chỉ trở thành một thước đo lợi thế cạnh tranh mà còn là yếu tố phân cấp để luật sư duy trì và phát triển trong môi trường pháp lý hiện đại.

Thứ ba, AI có khả năng dẫn đến những vi phạm về đạo đức và vi phạm tính bảo mật. Do những tính năng của AI như ChatGPT hoạt động dựa trên cơ sở thu thập và phân tích dữ liệu nên nguồn cung cấp thông tin đòi hỏi phải đủ và cần thiết. Vì vậy, những dữ liệu, thông tin của cá nhân trong quá trình cung cấp có thể bị đánh cắp hoặc khai thác trái phép mà không có cơ chế giám sát, kiểm soát hiệu quả. Việc ChatGPT hay AI cho ra những giải pháp hữu hiệu như thế nào còn tùy thuộc vào luật sư cung cấp bao nhiêu nguồn thông tin, nên trong quá trình giải quyết hồ sơ vụ việc cũng như để đáp ứng nhu cầu của khách hàng, vấn đề bảo mật thông tin gặp nhiều thách thức. Không chỉ vậy, việc các thông tin rò rỉ ra bên ngoài cũng có thể dẫn đến những vi phạm trong Bộ quy tắc Đạo đức và ứng xử nghề nghiệp luật sư. Bản chất của nghề luật có những yêu cầu cao về chuẩn mực đạo đức và được hệ thống thành những quy tắc nghề nghiệp riêng của mỗi quốc gia, vì vậy việc sử dụng AI cũng cần phải quan tâm đến khía cạnh đạo đức hành nghề, việc lạm dụng quá mức có thể gây ra những hậu quả to lớn và ảnh hưởng sâu sắc đến tư cách luật sư cũng như đạo đức chung của nghề luật.

Thứ tư, việc sử dụng AI có khả năng vi phạm về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. AI là những công nghệ có khả năng sáng tạo cao, vì vậy những sản phẩm của AI tạo ra mang tính tổng hợp dựa trên các nội dung có sẵn của mọi nền tảng. Dù là công nghệ mang nhiều khả năng vượt trội, song việc AI cho ra những sản phẩm như thế nào đều dựa trên những lập trình của người dùng. Do vậy, trong trường hợp những luật sư soạn thảo hợp đồng hay soạn những thư tư vấn dựa trên AI có khả năng sẽ tạo ra sự trùng lặp giữa các luật sư với nhau. Hơn hết, điều tối kỵ trong ngành luật cũng như các ngành khác chính là bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, do vậy mà AI là công nghệ có khả năng dẫn đến vi phạm đạo văn, vi phạm về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Ngoài ra, độ tin cậy và xác thực về các thông tin mà AI cung cấp cũng là những vấn đề rủi ro thách thức đối với luật sư và các nhân sự khác trong ngành luật. Công nghệ AI hay ChatGPT được đánh giá cao với khả năng tìm và tổng hợp thông tin nhanh chóng, tuy nhiên, mọi thông tin cung cấp đôi khi thiếu tính chính xác và không được biểu thị dưới nguồn trang chính thống. Điển hình về một vụ việc thực tế vào ngày 22/6/2023 của thẩm phán quận Manhattan P.Kevin Castel đã yêu cầu các luật sư Steven Schwartz và Peter LoDuca nộp phạt do đã nộp một hồ sơ pháp lý trong đó có 6 nội dung trích dẫn vụ kiện không có thật, được tạo ra bởi chatbot ứng dụng ChatGPT[7].

Như vậy, sự ra đời và phát triển của AI cũng như các công cụ trí tuệ nhân tạo đã mang lại nhiều cơ hội cho nghề luật sư và ngành luật. Bên cạnh những khả năng vượt trội cùng những tính năng hữu hiệu, AI cũng mang lại không ít thách thức cho nghề luật. Đứng trước những vấn đề đó, các luật sư cần thiết phải tái định hình lại cơ cấu nhân lực và không ngừng phát triển nâng cao chuyên môn nghiệp vụ của mình trong kỷ nguyên số để thích ứng kịp thời với xu thế phát triển của thời đại.

Một số đề xuất hoàn thiện nghề luật sư Việt Nam trong thời đại số trước những tác động của AI

Xây dựng khung pháp lý riêng về trí tuệ nhân tạo

Ngày 23/11/2024, Quốc hội đã thảo luận tại tổ về dự án Luật Công nghiệp công nghệ số, quá trình thảo luận, nhiều đại biểu đồng tình với việc cho rằng cần dành một chương riêng và cần nghiên cứu toàn diện để xây dựng một đạo luật riêng về AI của Việt Nam[8]. Tác giả đồng tình với quan điểm cần thiết lập một đạo luật riêng về AI để điều chỉnh toàn diện những vấn đề phát sinh từ công nghệ này. Hiện nay đã có nhiều Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI, điển hình như Quyết định số 127/QĐ-TTg ngày 26/01/2021 ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030. Điều này cho thấy sự quan tâm của Đảng và Nhà nước trong việc phát triển năng lực nghiên cứu ứng dụng AI vào đời sống của hầu hết các lĩnh vực. Việc đào tạo không chỉ giúp các chuyên gia, luật sư có kiến thức vững vàng về pháp lý mà còn tạo ra các nghiên cứu về việc áp dụng pháp luật AI vào thực tiễn, từ đó đóng góp vào việc xây dựng chính sách và pháp luật. Đây là một yếu tố cần thiết để các cơ quan quản lý có thể đáp ứng kịp thời với những thay đổi của công nghệ AI, đồng thời bảo đảm việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của con người.

Nâng cao kiến thức và kỹ năng về công nghệ

Để bảo đảm chương trình đào tạo nghề luật tại Việt Nam đáp ứng được những thách thức mới trong thời đại công nghệ số, việc tích hợp các vấn đề liên quan đến AI và ChatGPT là rất cần thiết. Những năm gần đây, AI đã có những bước tiến đáng kể, ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực, bao gồm cả pháp luật, vì vậy các chương trình đào tạo nghề luật cần được cập nhật liên tục để kịp thời nắm bắt những thay đổi, giúp luật sư cũng như những người tập sự hành nghề luật sư thích nghi với môi trường làm việc mới.

Trước tiên, cần thiết phải xây dựng một môn học riêng biệt về AI và luật. Môn học này không chỉ giúp các nhà làm luật nắm bắt được các khía cạnh pháp lý liên quan đến AI, mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về trách nhiệm pháp lý, bảo mật dữ liệu và quyền riêng tư trong bối cảnh công nghệ ngày càng phát triển. Ngoài ra, việc tổ chức các khóa học ngắn hạn cùng các hội thảo chuyên đề về AI gắn liền với các lĩnh vực pháp lý cũng góp phần giúp luật sư cập nhật những thông tin mới. Hơn nữa, công nghệ cũng có thể được ứng dụng trong phương pháp giảng dạy. Việc áp dụng mô phỏng các vụ kiện pháp lý liên quan đến AI sẽ tạo điều kiện cho luật sư, người tập sự hành nghề luật sư thực hành và trải nghiệm thực tế. Sử dụng ChatGPT như một công cụ hỗ trợ trong nghiên cứu, phân tích và tạo lập tài liệu pháp lý cũng là một cách hữu ích để nâng cao kỹ năng hành nghề của luật sư.

Bên cạnh đó, đội ngũ luật sư cũng cần có ý thức chủ động học hỏi, nghiên cứu, bổ sung kiến thức về công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, trao đổi kinh nghiệm lẫn nhau trong nước cũng như quốc tế nhằm nâng cao khả năng chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng hành nghề để đáp ứng được nhu cầu của khách hàng ngày càng cao trong thời đại công nghệ số không ngừng phát triển. Ngoài ra, Việt Nam cũng nên tham khảo các chương trình đào tạo từ các quốc gia tiên tiến. Ví dụ, Harvard sẽ tổ chức các chương trình nghị sự “Artificial Intelligence and Intellectual Property Law Conference Agenda” nhằm bàn luận về AI, mối liên hệ và tác động của nó đến luật Sở hữu trí tuệ[9]. Không chỉ vậy, tại Đại học Stanford có khóa học mới về Thực hành chính sách: AI hỗ trợ pháp lý[10], ở khóa học này sinh viên sẽ chia thành các nhóm nhỏ bao gồm các nhóm hỗ trợ pháp lý tuyến đầu và tòa án quan tâm đến việc sử dụng AI để cải thiện khả năng giúp đỡ những người phải đối mặt với việc trục xuất, các vấn đề về tư pháp hình sự, thu hồi nợ, bạo lực gia đình và các vấn đề pháp lý khác. Những mô hình này có thể cung cấp hướng đi cho việc xây dựng chương trình đào tạo nghề luật tại Việt Nam, đồng thời thúc đẩy hợp tác quốc tế thông qua các chương trình trao đổi chuyên môn, nghiệp vụ giữa luật sư Việt Nam với luật sư nước ngoài.

Việc cập nhật chương trình đào tạo nghề luật với các nội dung liên quan đến AI không chỉ giúp luật sư nắm bắt xu hướng tất yếu của công nghệ mà còn trang bị cho họ những kiến thức và kỹ năng cần thiết để giải quyết các vấn đề pháp lý phức tạp trong thời đại số. Điều này góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong lĩnh vực pháp luật của Việt Nam, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội và thị trường nhân lực hiện đại.

Thứ ba, chuyển đổi mô hình làm việc kết hợp giữa luật sư và AI. Sự phụ thuộc hoàn toàn vào AI có thể dẫn đến những rủi ro không mong muốn, bao gồm sự thiếu chính xác và sự thiếu nhạy bén trong việc hiểu biết các yếu tố của pháp luật. Do đó, việc chuyển đổi mô hình làm việc kết hợp giữa luật sư và AI là cần thiết để tối ưu hóa hiệu quả trong nghề luật.

Trong quá trình làm việc, luật sư sau khi thu thập thông tin từ khách hàng sẽ sử dụng AI để phân tích dữ liệu. AI giúp nhận diện các vấn đề pháp lý quan trọng và cung cấp thông tin từ cơ sở dữ liệu pháp lý, hỗ trợ luật sư trong việc xây dựng các tư vấn chính xác. Bên cạnh đó, AI còn có thể tự động hóa việc soạn thảo các tài liệu pháp lý như hợp đồng hoặc đơn từ, giúp tiết kiệm thời gian và giảm thiểu sai sót. Trong các vụ kiện hoặc đàm phán, AI phân tích dữ liệu để đưa ra dự đoán, giúp luật sư có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, đàm phán, phản biện hiệu quả hơn. Để mô hình này hoạt động hiệu quả, luật sư cần được đào tạo về công nghệ và AI, không chỉ để sử dụng hiệu quả mà còn để phát triển các kỹ năng mềm như giao tiếp và tư duy phản biện.

Mô hình làm việc này giúp nâng cao chất lượng dịch vụ và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của khách hàng, đồng thời giúp luật sư tiết kiệm thời gian và tăng cường khả năng cạnh tranh trong môi trường pháp lý ngày càng phức tạp.

Thứ tư, xây dựng các quy tắc đạo đức về sử dụng AI. Việc ứng dụng công nghệ AI tiềm ẩn nhiều rủi ro liên quan đến đạo đức và giá trị cốt lõi của pháp lý. Do đó, việc xây dựng các quy chuẩn đạo đức và nguyên tắc sử dụng AI trong nghề luật là điều cần thiết để bảo vệ quyền lợi của khách hàng và duy trì sự công bằng, minh bạch trong các quyết định pháp lý.

Năm 2018, Giáo sư Marc Rotenberg, Chủ tịch Trung tâm thông tin bảo mật điện tử (EPIC) đã công bố Hướng dẫn chung về AI, gồm 12 điều khoản được cho là tiêu chuẩn đạo đức sử dụng AI[11]. Vào tháng 11/2021, UNESCO cũng đã đưa ra tiêu chuẩn toàn cầu đầu tiên về đạo đức AI - Khuyến nghị về Đạo đức của trí tuệ nhân tạo[12]. Nội dung của khuyến nghị xác định một số nguyên tắc đạo đức quan trọng cần áp dụng trong phát triển và triển khai AI bao gồm tính minh bạch, trách nhiệm, công bằng và khả dĩ, tôn trọng quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân, và sự bảo đảm của AI

Đối với Việt Nam, việc áp dụng các chính sách này là rất cần thiết trong bối cảnh đất nước đang chuyển mình mạnh mẽ. Để khai thác tối đa tiềm năng của AI, Việt Nam cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng về đạo đức AI, bao gồm các quy tắc và hướng dẫn cụ thể cho tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân. Để làm được điều này, trong thời gian tới cần triển khai một số nội dung, công việc sau:

(1) Nghiên cứu kinh nghiệm của các tổ chức, quốc gia trên thế giới về chính sách đạo đức AI;

(2) Phân tích, tổng hợp các quy định pháp luật ở các lĩnh vực gặp nhiều vấn đề liên quan đến đạo đức AI;

(3) Xây dựng luật, dự thảo về luật sử dụng AI hoặc các văn bản dưới luật về AI cùng những bộ nguyên tắc chung về đạo đức khi sử dụng AI, phù hợp với điều kiện hoàn cảnh ở Việt Nam;

(4) Thiết kế quy tắc đạo đức AI cho từng lĩnh vực cụ thể, đặc biệt là ngành luật;

(5) Theo dõi, đánh giá việc thực hiện chính sách để kịp thời điều chỉnh những vấn đề phát sinh trong quá trình ứng dụng;

(6) Thường xuyên kiểm tra, đánh giá các sản phẩm, dịch vụ của AI bằng các phần mềm chống gian lận;

Ngoài ra, các chương trình giáo dục về đạo đức AI nên được đưa vào các cấp bậc từ phổ thông đến đại học và đào tạo sau đại học để nâng cao nhận thức của thế hệ trẻ.

Việc xây dựng các quy chuẩn đạo đức và nguyên tắc liên quan đến việc sử dụng AI trong nghề luật là rất cần thiết để bảo đảm rằng công nghệ không làm mất đi giá trị cốt lõi của pháp lý. Bằng cách thiết lập các nguyên tắc công bằng, minh bạch, bảo vệ quyền riêng tư, trách nhiệm, đạo đức và đào tạo, ngành luật có thể ứng dụng AI một cách có trách nhiệm và hiệu quả. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của khách hàng mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành luật trong kỷ nguyên số.

Kết luận

Hiện nay, trí tuệ nhân tạo phát triển đã mang đến một thời kỳ đầy triển vọng nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức cho nghề luật sư trong kỷ nguyên số. Công nghệ AI không chỉ hỗ trợ tối ưu hóa quy trình nghiên cứu và phân tích pháp lý, mà còn mở rộng phạm vi và tốc độ cung cấp dịch vụ, giúp luật sư đáp ứng nhu cầu pháp lý ngày càng cao và đa dạng của khách hàng. Sự phát triển mạnh mẽ của AI đã góp phần mở ra những cơ hội trong việc nâng cao hiệu quả công việc, tăng cường khả năng cạnh tranh và tạo điều kiện cho nghề luật phát triển trong môi trường toàn cầu hóa. Tuy nhiên, sự phát triển của AI cũng đặt ra những vấn đề lớn đối với giới luật sư khi đứng trước những áp lực phải đổi mới và thích nghi. Những luật sư không thích ứng kịp và trang bị các kỹ năng công nghệ cần thiết sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì giá trị nghề nghiệp. Có thể thấy, sự phân hóa rõ rệt giữa những người có khả năng khai thác AI hiệu quả và những người chưa thích nghi được với công nghệ đang dần trở thành thách thức lớn cho ngành luật nói chung và cộng đồng luật sư nói riêng. Do đó, để duy trì và phát triển nghề luật trong thời đại kỷ nguyên số, đội ngũ luật sư cần chủ động học hỏi và làm quen với những tiến bộ của AI, không ngừng rèn luyện kỹ năng mới và đổi mới tư duy pháp lý, bảo đảm kết hợp hài hòa giữa AI và pháp luật. Sự chuẩn bị này không chỉ giúp các luật sư Việt Nam phát huy tối đa tiềm năng do AI mang lại, mà còn bảo đảm rằng họ sẽ tiếp tục sứ mệnh của mình trong việc bảo vệ công lý, duy trì đạo đức nghề nghiệp và phục vụ lợi ích của khách hàng, xã hội trong thời đại số.

[1] Dr. Inderpreet Kaur and (Late) Mr. Chander Gopal Puri, “Impact of Artificial Intelligence on Legal Industry”, International Journal of law management and Humanities, Volume 4, Issue 2, 2021.

[2] Thế Vinh, AI pháp chế đã có thể thương thảo hợp đồng bảo mật không cần con người, https://vietnamnet.vn/ai-phap-che-tu-thuong-thao-hop-dong-bao-mat-khong-can-con-nguoi-2212365.html, ngày 11/3/2025.

[3] Abirami Vina, How AI in the Legal Industry is Transforming Law Practices, https://www.ultralytics.com/vi/blog/how-ai-in-the-legal-industry-is-transforming-law-practices, ngày 11/03/2025.

[4] Ngô Anh Cường, Sự “nổi dậy” của trí tuệ nhân tạo “AI”: ngành Luật Việt Nam có cần phải đối phó?, https://phaply.net.vn/su-noi-day-cua-tri-tue-nhan-tao-ai-nganh-luat-viet-nam-co-can-phai-doi-pho-a256672.html, ngày 11/3/2025.

[5] Christian Veith, Michael Bandlow, Michael Harnisch, Hariolf Wenzler, Markus Hartung, and Dirk Hartung (2016), How Legal Technology Will Change the Business of Law, The Boston Consulting Group: https://docs.wixstatic.com/ugd/b30d31_7b407b2c8c6b44d697957b7fa5db48c8.pdf,  ngày 11/3/2025.

[6] Nguyễn Mỹ Linh, Nghề luật trước những tác động của trí tuệ nhân tạo và những yêu cầu đặt ra đối với hoạt động đào tạo luật ở Việt Nam, https://lsvn.vn/nghe-luat-truoc-nhung-tac-dong-cua-tri-tue-nhan-tao-va-nhung-yeu-cau-dat-ra-doi-voi-hoat-dong-dao-tao-luat-o-viet-nam-1706110660-a140398.html, ngày 11/3/2025.

[7]  Nguyễn Mỹ Linh, tlđd.

[8]  Cao Nguyên, Cần thiết có đạo luật riêng của Việt Nam về AI, https://laodong.vn/thoi-su/can-thiet-co-dao-luat-rieng-cua-viet-nam-ve-ai-1425452.ldo, ngày 16/01/2025.

[9] Artificial Intelligence and Intellectual Property Law Conference Agenda, https://hls-harvard-edu.translate.goog/artificial-intelligence-and-intellectual-property-law-conference/artificial-intelligence-and-intellectual-property-law-conference-agenda/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=vi&_x_tr_hl=vi&_x_tr_pto=sc, ngày 12/3/2025.

[10] Policy Practicum: AI For Legal Help, https://law.stanford.edu/courses/policy-practicum-ai-for-legal-help/, ngày 12/3/2025.

[11] Universal Guidelines for Artificial Intelligence of EPIC, https://bostonglobalforum-org.translate.goog/initiative/aiws-and-the-age-of-global-enlightenment/7-layer-model-of-ai-world-society/universal-guidelines-for-artificial-intelligence-of-epic/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=vi&_x_tr_hl=vi&_x_tr_pto=sc, ngày 12/3/2025.

[12] Ethics of Artificial Intelligence, https://www.unesco.org/en/artificial-intelligence/recommendation-ethics, ngày 12/3/2025.

NGUYỄN THỊ KIM HOÀNG

Trường Đại học Luật TP. HCM