Xâm phạm bản quyền báo chí trong kỷ nguyên số: Khi “đánh cắp nội dung” đe dọa nền báo chí chính thống và an ninh thông tin quốc gia

Từ việc sao chép nguyên bài viết, “bê” video truyền hình lên mạng xã hội, cắt ghép clip để kiếm tiền quảng cáo, đọc lại bài báo trên YouTube, cho tới các hệ thống AI tự động quét dữ liệu báo chí để huấn luyện mô hình ngôn ngữ… toàn bộ hệ sinh thái báo chí đang bị đặt vào một “cuộc chiến bản quyền” khốc liệt và phức tạp hơn bao giờ hết.

Đáng lo ngại hơn, hành vi xâm phạm bản quyền tác phẩm báo chí hiện nay không còn đơn thuần là những vi phạm mang tính cá nhân, nhỏ lẻ như trước đây. Nó đã chuyển thành các kiểu/dấu hiệu vi phạm như: Vi phạm có tổ chức; Vi phạm công nghiệp hóa; Vi phạm xuyên biên giới; Và thậm chí trở thành một “mô hình kinh doanh/công nghiệp đen” dựa trên việc khai thác trái phép tài sản trí tuệ của cơ quan báo chí.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện bản quyền báo chí không còn chỉ là vấn đề pháp lý thuần túy. Đây đang là vấn đề kinh tế, vấn đề chủ quyền dữ liệu, vấn đề cạnh tranh truyền thông và sâu xa hơn là vấn đề bảo vệ nền báo chí chính thống trong kỷ nguyên số.

Khi tác phẩm báo chí trở thành “mỏ dữ liệu miễn phí”

Sự phát triển bùng nổ của internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đã khiến nội dung báo chí trở thành một loại “nguyên liệu số” cực kỳ giá trị. Một bài điều tra, một phóng sự truyền hình, một video hiện trường, một bản tin phân tích, thậm chí chỉ một tiêu đề báo chí hấp dẫn… đều có thể được sao chép, cắt ghép, phân phối lại, tái sử dụng, kiếm tiền quảng cáo hoặc đưa vào hệ thống AI huấn luyện dữ liệu. Hiện nay, chúng ta đã quá quen với việc chỉ vài phút sau khi một cơ quan báo chí đăng tải nội dung, hàng loạt các website tổng hợp, fanpage, kênh YouTube, tài khoản TikTok, ứng dụng tin tức, nền tảng AI, hệ thống RSS tự động, đã có thể “quét” toàn bộ nội dung để tái khai thác.

Điều đáng nói là, phần lớn các chủ thể này không xin phép, không ký hợp đồng bản quyền, không chia sẻ doanh thu, không trả tiền tác quyền, nhưng lại thu lợi rất lớn từ chính công sức của cơ quan báo chí.

Nói cách khác, báo chí đang trở thành “nguồn tài nguyên miễn phí” cho nền kinh tế nội dung số.

“Ghi nguồn” không phải là giấy phép sử dụng

Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất hiện nay là “chỉ cần ghi nguồn là được quyền đăng lại.” Đây là cách hiểu hoàn toàn sai lệch về pháp luật sở hữu trí tuệ.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào thủ tục đăng ký. Do đó, tác phẩm báo chí là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả theo Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ. Điều đó có nghĩa, bài viết, phóng sự, ảnh báo chí, chương trình truyền hình, video thời sự, đồ họa thông tin, podcast báo chí… đều được pháp luật bảo hộ.

Trong khi đó, Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ quy định rõ: Hành vi sao chép tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả là hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Đặc biệt, việc đăng lại nguyên bài, đọc lại bài báo trên YouTube, sử dụng video báo chí để chạy quảng cáo, cắt ghép clip truyền hình, dùng nội dung báo chí để tạo video AI, tổng hợp tin tức tự động,… về bản chất đều là hành vi khai thác tác phẩm.

Và một nguyên tắc rất quan trọng của pháp luật bản quyền là: “Ghi nguồn không đồng nghĩa với được quyền sử dụng”. Nguồn chỉ là nghĩa vụ về nhân thân. Còn quyền khai thác tài sản vẫn phải xin phép hoặc trả tiền bản quyền.

Vi phạm bản quyền báo chí hiện nay đã chuyển sang quy mô công nghiệp hóa

Nếu trước đây vi phạm bản quyền chủ yếu mang tính thủ công, thì hiện nay công nghệ đang khiến việc “đánh cắp nội dung” diễn ra ở quy mô cực lớn. Nhiều website sử dụng: AI crawler; bot quét dữ liệu; hệ thống RSS tự động; text-to-speech; AI rewrite; AI summary; AI voice cloning… Do đó, chỉ trong vài giây, hàng trăm bài báo có thể bị sao chép; viết lại; chuyển giọng đọc; dựng video; đăng lên nền tảng khác để kiếm tiền.

Bên cạnh đó, một số hệ thống còn cố tình thay đổi tiêu đề, đảo cấu trúc câu, dùng AI “spin content”, cắt nhỏ nội dung… nhằm né tránh công cụ phát hiện vi phạm. Nguy hiểm hơn, nhiều nền tảng AI hiện nay đang sử dụng dữ liệu báo chí để huấn luyện mô hình ngôn ngữ mà không xin phép, không trả phí, không minh bạch dữ liệu huấn luyện.

Tất cả những điều đó, đã và đang đặt ra thách thức pháp lý cực lớn không chỉ với Việt Nam mà với toàn thế giới.

Xâm phạm bản quyền báo chí không chỉ gây thiệt hại kinh tế

Nhiều người cho rằng “vi phạm bản quyền chỉ là mất tiền quảng cáo” nhưng trên thực tế, hậu quả sâu xa hơn nhiều.

Thứ nhất, phá vỡ mô hình kinh tế báo chí. Vì một tác phẩm báo chí chất lượng cần điều tra, xác minh, kiểm chứng, tác nghiệp, biên tập, hậu kỳ, công nghệ và nhân lực rất lớn. Nếu nội dung vừa xuất bản đã bị sao chép tràn lan, cơ quan báo chí sẽ mất lượt truy cập, mất doanh thu quảng cáo, giảm giá trị thương mại… Khi đó, nguồn lực để đầu tư cho báo chí chuyên sâu sẽ ngày càng suy giảm. Hệ quả cuối cùng là xã hội thiếu đi những sản phẩm báo chí chất lượng.

Thứ hai, tạo môi trường cho tin giả và thông tin méo mó. Một bài báo khi bị cắt ghép, đổi tiêu đề, thêm bình luận sai lệch và đăng lại không đầy đủ sẽ rất dễ bị biến dạng nội dung. Nhiều website “lá cải” cố tình giật tít, xuyên tạc, thêm yếu tố kích động, để câu view /lượt tương tác… Điều này khiến, công chúng mất khả năng nhận diện nguồn tin chính thống, môi trường thông tin trở nên hỗn loạn, uy tín báo chí bị suy giảm nghiêm trọng.

Thứ ba, đe dọa chủ quyền dữ liệu quốc gia. Trong thời đại AI, dữ liệu chính là tài nguyên chiến lược. Nội dung báo chí hiện nay không còn chỉ là “tin tức”, mà là dữ liệu huấn luyện AI, dữ liệu hành vi xã hội, dữ liệu ngôn ngữ, dữ liệu nhận thức cộng đồng. Nếu toàn bộ dữ liệu báo chí bị quét tự do, khai thác xuyên biên giới, thương mại hóa bởi nền tảng nước ngoài thì Việt Nam đang đứng trước nguy cơ thất thoát tài nguyên dữ liệu quốc gia. Đây là vấn đề cực kỳ nghiêm trọng nhưng hiện chưa được các cơ quan chức năng nhìn nhận đầy đủ.

Pháp luật Việt Nam đã đủ mạnh nhưng thực thi còn nhiều khoảng trống

Về mặt lý thuyết, hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay đã có tương đối đầy đủ chế tài xử lý. Theo Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015: Hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan có thể bị phạt tiền đến 1 tỉ đồng đối với cá nhân, 3 tỉ đồng đối với pháp nhân thương mại; phạt tù đến 3 năm. Ngoài ra, các nghị định xử phạt hành chính (Nghị định số 341/2025/NĐ-CP) trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ cũng quy định: Buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm; tịch thu phương tiện; đình chỉ hoạt động; buộc nộp lại khoản thu lợi bất hợp pháp.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở việc xác định chủ thể vi phạm, xử lý nền tảng xuyên biên giới, thu thập chứng cứ số, xác định doanh thu bất hợp pháp, cơ chế hợp tác quốc tế. Trong nhiều trường hợp, website vi phạm đặt máy chủ ở nước ngoài, tên miền liên tục thay đổi, chủ thể ẩn danh, nội dung phát tán qua mạng xã hội… Điều này, khiến công tác thực thi gặp rất nhiều khó khăn.

Trên thực tế, vấn đề xâm phạm bản quyền báo chí đang gắn chặt với thương mại điện tử, AI, nền tảng số, quảng cáo trực tuyến, công nghệ dữ liệu lớn… Nói cách khác, đây là cuộc chiến của toàn bộ nền kinh tế số. Như vậy, một quốc gia không bảo vệ được quyền sở hữu trí tuệ sẽ rất khó phát triển công nghiệp sáng tạo, xây dựng nền kinh tế dữ liệu, thu hút đầu tư công nghệ cao, hình thành hệ sinh thái AI nội địa.

Do đó, đây cũng chính là lý do nhiều quốc gia hiện đã coi “bản quyền báo chí” là một phần của an ninh kinh tế, an ninh dữ liệu, và chủ quyền số quốc gia.

Xây dựng “hạ tầng bản quyền số quốc gia” và bảo vệ tài sản trí tuệ báo chí

Muốn giải quyết tận gốc nạn xâm phạm sở hữu trú tuệ Việt Nam cần chuyển từ tư duy “quản lý vi phạm” sang “quản trị thị trường quyền”. Một thực tế cần nhìn nhận thẳng thắn rằng, nếu chỉ tập trung vào xử phạt thì cuộc chiến chống vi phạm bản quyền sẽ không thể thành công. Lý do là, thực trạng thị trường về sở hữu trí tuệ hiện vẫn thiếu cơ chế khai thác hợp pháp đủ thuận tiện. Điều đó dẫn tới, rất nhiều doanh nghiệp hiện nay không biết xin phép ở đâu, không biết ai là chủ sở hữu quyền, không có cơ chế cấp phép tập trung, không có biểu phí rõ ràng…

Tất cả, khiến chi phí tuân thủ quá cao, thủ tục phức tạp, thị trường khai thác hợp pháp kém phát triển. Trong khi đó, thị trường vi phạm lại nhanh hơn, rẻ hơn, dễ tiếp cận hơn. Đây là nghịch lý cực kỳ nguy hiểm. Điều này đòi hỏi chúng ta phải có: Cơ sở dữ liệu bản quyền quốc gia; Định danh tác phẩm số; Hệ thống tra cứu quyền; Cơ chế cấp phép điện tử; Chia sẻ doanh thu với nền tảng số; Hệ thống quản trị dữ liệu quyền liên thông… Quan trọng hơn, Nhà nước cần đóng vai trò điều phối, kiến tạo thị trường, thiết lập hạ tầng quản trị quyền số. Nếu không, thị trường sẽ tiếp tục rơi vào tình trạng mạnh ai nấy thu, chồng chéo quyền, tranh chấp phí bản quyền và hỗn loạn dữ liệu.

Trong thời đại số hiện nay, tương lai của báo chí phụ thuộc vào khả năng bảo vệ tài sản trí tuệ, bởi nội dung báo chí không chỉ là sản phẩm thông tin mà còn là tài sản dữ liệu, tài sản kinh tế, tài sản trí tuệ và là nền tảng của niềm tin xã hội. Vì vậy, nếu không bảo vệ được quyền sở hữu trí tuệ, người làm báo sẽ mất động lực sáng tạo, báo chí chính thống suy yếu, tin giả và nội dung rác sẽ lấn át, xã hội mất đi hệ thống kiểm chứng thông tin đáng tin cậy.

Có thể nói rằng, cuộc chiến chống xâm phạm bản quyền báo chí hôm nay không chỉ nhằm bảo vệ một bài viết hay một video và cũng không còn dừng lại ở câu chuyện tranh chấp quyền lợi kinh tế thuần túy giữa các thực thể thương mại. Đó còn là “cuộc chiến” để bảo vệ nền báo chí chuyên nghiệp, bảo vệ sự thật, bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh. Đặc biệt, vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến an ninh thông tin quốc gia, sự an toàn của môi trường tư tưởng xã hội và nền tảng phát triển lành mạnh của không gian số/nền kinh tế sáng tạo Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Cuộc chiến chống nạn xâm phạm bản quyền sẽ không thể đi đến thắng lợi nếu chúng ta tiếp tục tư duy theo lối mòn hành chính cũ kỹ. Chỉ khi có sự kết hợp chặt chẽ giữa "Cây gậy pháp lý nghiêm khắc", "Lá chắn công nghệ tiên tiến" và "Sự thức tỉnh nhận thức của cộng đồng", dòng chảy thông tin sạch của báo chí cách mạng mới được bảo vệ, làm nền tảng vững chắc cho hành trình chuyển đổi số quốc gia bền vững.

Theo bà Lê Thị Minh Hằng, Giám đốc Trung tâm Pháp luật và Tác quyền: Hiện nay, hành vi xâm phạm bản quyền đối với các cơ quan báo chí chính thống, không chỉ ở khía cạnh doanh thu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến động lực đầu tư cho hoạt động báo chí chuyên nghiệp. Để tạo ra một tác phẩm báo chí (bản tin thời sự/bài phóng sự/ký sự…) có chất lượng, phía sau là công sức cả một hệ thống phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên, chi phí tác nghiệp, kiểm chứng thông tin và trách nhiệm xã hội rất lớn. Nếu những nội dung báo chí này liên tục bị khai thác trái phép thì các cơ quan báo chí sẽ ngày càng khó duy trì nguồn lực để sản xuất nội dung có chất lượng cao. Nguy hiểm hơn, nhiều nội dung sau khi bị “xào nấu” thường bị giật tít, cắt bỏ ngữ cảnh hoặc bóp méo thông tin nhằm tăng tương tác/câu view… Điều đó có thể khiến công chúng hiểu sai bản chất vụ việc, gây hoang mang xã hội, thậm chí tạo ra những luồng thông tin lệch chuẩn ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin vào báo chí chính thống. Trong dài hạn, nếu nền báo chí bị suy yếu còn các nội dung sai lệch lại lan truyền mạnh thì môi trường thông tin quốc gia sẽ chịu tác động rất nghiêm trọng.

Ông Phạm Khánh Toàn, Chuyên viên Trung tâm Pháp luật và Tác quyền cho biết: Có một hiện tượng mà lâu nay người dùng mạng rất hay gặp, đó là ứng dụng Báo mới/baomoi.com luôn xuất hiện trên các nền tảng facebook, zalo với lời giới thiệu “ứng dụng đọc báo hàng đầu Việt nam” với những thông tin mới nhất được đề xuất. Khi người dùng truy cập thông tin đó, thì lập tức xuất hiện đề xuất tải/cài đặt ứng dụng Báo mới/baomoi.com… Sau khi đã cài đặt theo hướng dẫn, người dùng sẽ luôn được đề xuất và bắt gặp các thông tin từ các website báo chí thông qua ứng dụng này với các chủ đề “nóng, mới, đọc nhiều; …” từ các “nguồn nổi bật”.

Một trang website/ứng dụng khác nữa đó là dauthau.info/dauthau.asia với lời giới thiệu “Siêu phần mềm phân tích và săn tin thầu - DauThau.info là hệ thống phần mềm phân tích thông tin mời thầu thế hệ mới dành cho doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp tìm kiếm, phân tích thông tin về các dự án đấu thầu mua sắm công và mua sắm tư nhân trên cả nước”. Ứng dụng/trang website này sao chép/quét dữ liệu từ website https://muasamcong.mpi.gov.vn – Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, Bộ Tài chính. Sau đó, dauthau.info/dauthau.asia chia ra thành các gói dữ liệu theo lĩnh vực/ngành nghề với mức chi phí khác nhau rồi bán cho các nhà thầu thông qua các tài khoản đăng ký/cài đặt trên ứng dụng này.

Câu hỏi đặt ra là, trang website/ứng dụng baomoi.com và dauthau.info/dauthau.asia có đang vi phạm bản quyền báo chí và bản quyền về dữ liệu dữ liệu?

MINH TUẤN