1. Về xác định giá trị của án lệ
Theo quy định tại Điều 4 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, nguồn luật cơ bản ở nước ta gồm: Hiến pháp, bộ luật, luật và các văn bản dưới luật. Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định khi giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp chưa có điều luật để áp dụng thì thì Tòa án sẽ: Áp dụng tập quán, áp dụng tương tự pháp luật, áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ, lẽ công bằng.
Theo quy định này thì án lệ được coi là nguồn của pháp luật (trong lĩnh vực dân sự) nhưng thứ bậc chỉ đứng trên lẽ công bằng. Tại Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị nêu rõ: ”2.1. Cấu trúc hệ thống pháp luật được xác định theo thứ bậc từ các nguồn luật, bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Hiến pháp; văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội; văn bản quy phạm pháp luật dưới luật của các cơ quan Trung ương; văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương) và các nguồn bổ trợ (án lệ, tập quán, lẽ công bằng )”. Mặc dù định hướng này cần được cụ thể hóa trong Luật Ban hành văn băn quy phạm pháp luật (sửa đổi, bổ sung) dự kiến Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 2 năm 2026 và có hiệu lực từ ngày 01/3/2027 nhưng có thể thấy án lệ sẽ được chính thức coi là nguồn luật bổ trợ và có thứ bậc trên tập quán, lẽ công bằng.
Điểm 2.1 của Kết luận số 09-KL/TW nêu trên cũng đã nêu rõ “Mở rộng phạm vi áp dụng và xác định rõ giá trị pháp lý của các nguồn bổ trợ, theo hướng án lệ, tập quán, lẽ công bằng được sử dụng để điều chỉnh các quan hệ xã hội chưa được văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoặc chưa được quy định rõ ràng trong một số trường hợp cụ thể". Theo Kết luận này thì cần xác định rõ án lệ chỉ có giá trị ràng buộc trên thực tế chứ không có giá trị ràng buộc về mặt pháp luật. Đây là điều hợp lý, vì án lệ ràng buộc về mặt pháp luật là đặc điểm của án lệ ở những nước theo truyền thống thông luật còn những nước theo truyền thống luật thành văn như nước ta thì án lệ chỉ có giá trị ràng buộc trên thực tế.
Để bảo đảm giá trị ràng buộc trên thực tế của án lệ thì có lẽ cần thực hiện một số việc căn bản như: Thống nhất cách viết bản án, phương pháp giải thích pháp luật của tòa án, xác định rõ bản án (quyết định) của Hội đồng thẩm phán TANDTC đương nhiên là án lệ, trường hợp nào bản án của tòa án cấp dưới bị sửa đổi (hoặc không bị sửa đổi) khi không áp dụng án lệ…
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
2. Về việc áp dụng án lệ
Điều 8 Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP(*) quy định: "Khi xét xử, thẩm phán, hội đồng thẩm phải nghiên cứu, áp dụng án lệ, bảo đảm những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự thì phải được giải quyết như nhau…”. Tình huống pháp lý (tình huống án lệ) và giải pháp pháp lý là do bộ phận biên tập viết và công bố cùng bản án gốc, như vậy việc áp dụng phần này là áp dụng theo Quyết định công bố án lệ của Chánh án chứ không phải là áp dụng án lệ. Và khi áp dụng, buộc thẩm phán phải thực hiện một công việc không dễ dàng là xác định tình huống pháp lý của vụ án mà mình đang giải quyết có tương tự như tình huống pháp lý được công bố hay không.
Mặt khác "tình huống pháp lý" là viết theo ý nghĩ chủ quan của bộ phận biên tập nên rất dễ làm sai lệch nội dung chính của bản án gốc, dẫn đến sẽ áp dụng sai pháp luật. Thực tiễn đã cho thấy rõ điều này, như trường hợp Án lệ số 47/2021 nêu “Tình huống án lệ: Bị cáo dùng dao là hung khí nguy hiểm đâm vào vùng bụng của bị hại là vùng trọng yếu của cơ thể con người. Bị hại không chết là ngoài ý muốn chủ quan của bị cáo. Giải pháp pháp lý: Trong trường hợp này, Tòa án phải xác định bị cáo chịu trách nhiệm hình sự về tội “Giết người". Áp dụng tình huống án lệ và giải pháp pháp lý này đã dẫn đến áp dụng sai pháp luật cho nhiều trường hợp, TANDTC đã phải ban hành Công văn số 100/TANDTC-PC ngày 13/6/2023 để hướng dẫn việc áp dụng án lệ này.
Trong số 82 án lệ được công bố có 5 bản án, quyết định của TAND cấp huyện, 9 bản án của TAND cấp tỉnh, 6 bản án của các Tòa dân sự, Hình sự TANDTC, 21 bản án của các TAND Cấp cao. Về nguyên tắc được nêu tại Điều 8 Nghị quyết 04/2019 thì các Tòa án cấp trên của các TAND cấp huyện (bao gồm cả TANDTC) đều có nghĩa vụ áp dụng án lệ của các tòa án này. Điều này rõ ràng là không hợp lý. Nói chung ở các quốc gia theo truyền thống luật thông pháp hay truyền thống luật thành văn thì án lệ của TANDTC có giá trị pháp lý cao nhất, án lệ của các Tòa phúc thẩm chỉ có ảnh hưởng nhất định, bản án của các tòa án cấp dưới không thể nào có “giá trị án lệ" với tòa án cấp trên.
3. Vấn đề hiệu lực hồi tố và tính không ổn định của án lệ
Hiệu lực hồi tố là đặc trưng cơ bản của án lệ, vì nó được áp dụng cho những vụ án mà tòa án phải giải quyết trong tương lai nhưng những sự việc, hành vi của những vụ án này lại xảy ra trước khi án lệ được xác lập. Điều này sẽ gây bất hợp lý trong việc áp dụng pháp luật như trường hợp Án lệ 47/2021 nêu trên, việc áp dụng đã làm gia tăng số vụ án về tội giết người (**).
Án lệ cũng có tính không ổn định khi tòa án thay đổi án lệ. Việc thay đổi này cũng làm phát sinh hiệu lực hồi tố đối với những vụ án xảy ra trước thay đổi, điều này có thể gây thiệt hại cho những người đã xử sự theo đúng án lệ trước đó và cũng sẽ gây bất hợp lý cho những vụ việc đã giải quyết đúng với những án lệ trước đó, làm ảnh hưởng đến sự ổn định của pháp luật.
Theo quy định tại Nghị quyết 04/2019 thì từ khi bản án được đề xuất lựa chọn làm án lệ, đến đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của TANDTC lấy ý kiến góp ý, thời gian tiến hành cuộc họp thông qua, và thời gian 30 ngày sau công bố là một thời gian tương đối dài. Vậy trong thời gian này có vụ án tương tự như vụ án được chọn làm án lệ, nhưng tòa án đã giải quyết khác với đường lối của án lệ được công bố thì giải quyết thế nào, có hủy án để giải quyết như án lệ hay không? Nghị quyết cũng không nêu rõ khi án lệ bị bãi bỏ theo khoản 2 của Điều 9, thì những vụ án đã xét xử theo án lệ bị bãi bỏ sẽ được giải quyết như thế nào.
Có lẽ ba vấn đề như đã đề cập ở trên nên được TANDTC nghiên cứu để hoàn chỉnh các quy định về án lệ ở nước ta.
Chú thích :
(*)Văn bản hợp nhất số 11/VBHN-TANDTC vẫn giữ nguyên Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP chỉ bổ sung mợ số điểm nhỏ theo Nghị quyết 02/2025/NQ-HĐTP ngày 27/6/2025.
(**)Xem báo Thanh niên ngày 01/09/2023 https://thanhnien.vn Tội phạm giết người tăng vì áp dụng máy móc Án lệ số 47/2021.
