Sau đây là một số điểm nổi bật, cho thấy rõ tinh thần đổi mới, quyết đoán và tầm nhìn dài hạn của Quốc hội trong công tác lập pháp năm 2025.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
1. Sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 2013 – bước ngoặt hiến định cho cải cách bộ máy nhà nước
Ngày 16/6/2025, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013. Đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng về mặt hiến định, bởi Hiến pháp là đạo luật gốc, có giá trị pháp lý cao nhất, chi phối toàn bộ hệ thống pháp luật và tổ chức quyền lực nhà nước.
Điểm cốt lõi của lần sửa đổi này là tạo cơ sở hiến định cho việc đổi mới, sắp xếp lại tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Lần đầu tiên, mô hình chính quyền địa phương được xác lập chỉ còn hai cấp: cấp tỉnh và cấp xã, chính thức không còn cấp huyện.
Trong nhiều thập kỷ, mô hình ba cấp chính quyền địa phương (tỉnh – huyện – xã) được xem là “cấu trúc mặc định”. Việc bỏ cấp huyện không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật tổ chức, mà là sự thay đổi tư duy quản trị nhà nước, chuyển từ mô hình quản lý theo tầng nấc sang mô hình quản lý linh hoạt, gần dân hơn, giảm trung gian, giảm chi phí hành chính.
Việc sửa đổi Hiến pháp trong năm 2025 cho thấy Quốc hội không né tránh những vấn đề lớn, khó và nhạy cảm, đồng thời thể hiện quyết tâm chính trị rất cao trong cải cách thể chế. Quan trọng hơn, việc đặt cải cách bộ máy vào Hiến pháp đã bảo đảm tính ổn định, thống nhất và lâu dài cho toàn bộ hệ thống pháp luật có liên quan sau này.
2. Lần đầu tiên xây dựng khung pháp lý về trí tuệ nhân tạo và tài sản số
Một dấu ấn lập pháp mang tính thời đại của năm 2025 là việc Quốc hội thông qua Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025, Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025, trong đó lần đầu tiên thiết lập khung pháp lý đối với trí tuệ nhân tạo (AI) và tài sản số.
Trong bối cảnh AI, dữ liệu lớn, blockchain, tài sản số đang phát triển nhanh hơn nhiều so với khả năng điều chỉnh của pháp luật, việc Quốc hội xây dựng luật điều cấp thiết. Trước đây, các vấn đề liên quan đến AI và tài sản số tại Việt Nam chủ yếu được điều chỉnh rải rác, gián tiếp hoặc chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng, dẫn đến tâm lý e ngại cho doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Luật mới đã thừa nhận sự tồn tại của AI và tài sản số, từ đó đặt nền móng cho việc quản lý, phát triển và khai thác một cách hợp pháp, hiệu quả. Điểm tiến bộ là luật không tiếp cận theo hướng “cấm đoán” hay quản lý bằng tư duy hành chính thuần túy, mà hướng đến cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và quản lý rủi ro.
Về AI, luật tạo cơ sở cho việc phát triển, ứng dụng và thương mại hóa các hệ thống trí tuệ nhân tạo, đồng thời đặt ra những nguyên tắc về minh bạch, trách nhiệm và an toàn. Về tài sản số, nêu rõ khái niệm và nguyên tắc quản lý là bước đi quan trọng để Việt Nam từng bước hội nhập với chuẩn mực pháp lý quốc tế, hạn chế “vùng xám pháp lý” đã kéo dài nhiều năm qua.
3. Lần đầu tiên cho phép bổ nhiệm người nước ngoài làm Thẩm phán tại Tòa án chuyên biệt
Một điểm mới mang tính đột phá khác của năm 2025 là việc Quốc hội thông qua Luật Tòa án chuyên biệt tại trung tâm tài chính quốc tế năm 2025, trong đó lần đầu tiên cho phép người nước ngoài được bổ nhiệm làm Thẩm phán tại loại hình tòa án này.
Xét về truyền thống pháp lý, hệ thống tư pháp Việt Nam lâu nay gắn chặt với nguyên tắc chủ quyền quốc gia, trong đó chức danh Thẩm phán chỉ dành cho công dân Việt Nam. Việc mở ra khả năng bổ nhiệm Thẩm phán là người nước ngoài cho thấy tư duy lập pháp rất cởi mở và thực tế, xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của việc xây dựng trung tâm tài chính quốc tế.
Các trung tâm tài chính quốc tế đòi hỏi cơ chế giải quyết tranh chấp có tính chuyên môn cao, độc lập và được cộng đồng đầu tư quốc tế tin cậy. Việc cho phép Thẩm phán nước ngoài tham gia xét xử tại Tòa án chuyên biệt sẽ nâng cao chất lượng xét xử, tăng tính khách quan, nâng cao uy tín tư pháp, đồng thời tạo niềm tin cho các nhà đầu tư, tổ chức tài chính toàn cầu khi lựa chọn Việt Nam là điểm đến.
Về mặt pháp lý, đây là bước tiến lớn trong việc hài hòa giữa bảo đảm chủ quyền tư pháp và yêu cầu hội nhập sâu rộng. Quốc hội đã lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt: phạm vi áp dụng được giới hạn trong Tòa án chuyên biệt tại trung tâm tài chính quốc tế, với các điều kiện, tiêu chuẩn chặt chẽ. Điều này vừa bảo đảm kiểm soát rủi ro, vừa mở ra không gian thử nghiệm thể chế có kiểm soát.
Luật sư PHẠM THANH HỮU
Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh
