Trên cơ sở Luật Trọng tài thương mại và Nghị định 328/2025/NĐ-CP, bài viết cho rằng các tranh chấp phát sinh trong môi trường IFC có xu hướng gia tăng tính phức hợp, đan xen giữa pháp luật, tài chính, công nghệ, dữ liệu, quản trị tuân thủ và các chuẩn mực ESG. Trong bối cảnh đó, phương pháp lập luận thuần túy dựa trên diễn giải văn bản pháp luật và hợp đồng khó có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu về tính thuyết phục và khả năng thi hành của phán quyết trọng tài. Bài viết hệ thống hóa các phương pháp nghiên cứu pháp lý truyền thống và các phương pháp hiện đại mang tính liên ngành, từ đó đề xuất một khung phương pháp luận nhằm chuyển dịch tri thức liên ngành thành lập luận pháp lý có kiểm soát trong phán quyết trọng tài, đồng thời xác định các giới hạn cần thiết để bảo đảm thẩm quyền trọng tài, tố tụng công bằng và tính hợp lệ của phán quyết.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
1. Đặt vấn đề
Theo thông tin chính thức từ Bộ Tư pháp, Trung tâm Trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam đang được khẩn trương chuẩn bị để ra mắt tại TP. Hồ Chí Minh vào ngày 09/02/2026, cùng thời điểm với lễ ra mắt Trung tâm Tài chính quốc tế. Việc thành lập Trung tâm Trọng tài quốc tế được xác định là một nhiệm vụ quan trọng, gắn với trách nhiệm thể chế của Nhà nước trong việc xây dựng môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và có khả năng cạnh tranh quốc tế cho các hoạt động đầu tư - tài chính.
Trong thực tiễn quốc tế, sự thành công của một trung tâm tài chính không chỉ phụ thuộc vào ưu đãi đầu tư hay hạ tầng kỹ thuật, mà còn gắn chặt với chất lượng của hệ thống giải quyết tranh chấp. Đối với các chủ thể thị trường, đặc biệt là nhà đầu tư và các định chế tài chính quốc tế, trọng tài thương mại được kỳ vọng cung cấp một cơ chế giải quyết tranh chấp linh hoạt, trung lập, có tính chuyên môn cao và khả năng dự báo.
Việc Việt Nam ban hành Nghị quyết số 222/2025/QH15 và Nghị định số 328/2025/NĐ-CP cho thấy định hướng phát triển IFC gắn liền với việc xây dựng một thiết chế trọng tài mang tính quốc tế, hoạt động theo Luật Trọng tài thương mại. Tuy nhiên, các tranh chấp dự kiến phát sinh trong IFC - liên quan đến giao dịch tài chính phức tạp, fintech, tài sản số, dữ liệu và tài chính xanh - đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp nghiên cứu và lập luận pháp lý trong phán quyết trọng tài. Bài viết tiếp cận vấn đề này từ góc độ phương pháp luận, với trọng tâm là tiếp cận liên ngành trong khoa học pháp lý.
2. Cơ sở pháp lý của trọng tài tại IFC và hàm ý phương pháp
Theo Luật Trọng tài thương mại, trọng tài được trao quyền giải quyết tranh chấp trên cơ sở thỏa thuận của các bên, với phán quyết có giá trị chung thẩm và được Nhà nước bảo đảm thi hành. Nghị định số 328/2025/NĐ-CP cụ thể hóa việc thành lập và hoạt động của Trung tâm Trọng tài quốc tế thuộc IFC, đồng thời khẳng định các nguyên tắc cốt lõi của trọng tài như tôn trọng thỏa thuận, bình đẳng tố tụng, không xét xử lại nội dung tranh chấp và vai trò hỗ trợ, giám sát hạn chế của Tòa án.
Các quy định này đặt ra một yêu cầu phương pháp luận rõ ràng: Mọi lập luận trong phán quyết trọng tài phải được gắn chặt vào thẩm quyền, luật áp dụng và các nguyên tắc tố tụng cơ bản, kể cả khi hội đồng trọng tài cần xử lý các vấn đề mang tính kỹ thuật cao hoặc liên ngành. Do đó, tiếp cận liên ngành không thể thay thế phương pháp pháp lý truyền thống, mà chỉ có thể được tích hợp một cách có kiểm soát.
3. Phương pháp nghiên cứu pháp lý truyền thống
Phân tích – diễn giải pháp luật là phương pháp nền tảng, cho phép xác định hiệu lực và nội dung của thỏa thuận trọng tài, luật áp dụng và nghĩa vụ của các bên. Phân tích hệ thống giúp đặt các quy phạm liên quan trong một chỉnh thể thống nhất, đặc biệt khi tranh chấp chịu sự điều chỉnh đồng thời của pháp luật trọng tài, dân sự, thương mại và các quy định chuyên ngành. Phương pháp so sánh pháp luật hỗ trợ việc tham chiếu kinh nghiệm quốc tế và thông lệ trọng tài, nhất là trong các lĩnh vực mới, nhưng chỉ nên được sử dụng như nguồn tham khảo mang tính thuyết phục, không thay thế nguồn luật áp dụng.
Các phương pháp này tạo nên nền tảng chuẩn tắc bảo đảm tính hợp lệ của phán quyết, song tự thân chúng chưa đủ để xử lý các tranh chấp phức hợp đặc trưng của môi trường IFC.
4. Phương pháp nghiên cứu pháp lý hiện đại mang tính liên ngành
Tiếp cận pháp luật và kinh tế giúp làm rõ bản chất phân bổ rủi ro và hệ quả kinh tế của hành vi vi phạm trong các giao dịch tài chính. Tiếp cận pháp luật và công nghệ/dữ liệu hỗ trợ đánh giá chứng cứ điện tử, hệ thống giao dịch tự động và các kết luận kỹ thuật, qua đó giúp hội đồng trọng tài đặt câu hỏi đúng và chuyển hóa kết quả kỹ thuật thành lập luận pháp lý. Tiếp cận pháp luật và quản trị tuân thủ cho phép phân biệt vi phạm quy trình nội bộ với vi phạm nghĩa vụ pháp lý hoặc hợp đồng, đồng thời xác định chuẩn hành vi nghề nghiệp phù hợp. Tiếp cận pháp luật và ESG hỗ trợ xử lý các tranh chấp liên quan đến cam kết bền vững, tiêu chí đo lường và trách nhiệm thông tin.
Các phương pháp liên ngành này phản ánh nhu cầu nội tại của tranh chấp trong IFC, nhưng chỉ phát huy giá trị khi được vận dụng trong khuôn khổ phương pháp pháp lý nghiêm ngặt.
5. Khung phương pháp luận đề xuất cho phán quyết trọng tài
Bài viết đề xuất một khung lập luận gồm sáu bước: (i) mô tả cấu trúc giao dịch và bối cảnh kinh tế – kỹ thuật; (ii) xác định vấn đề pháp lý trọng tâm theo thẩm quyền và luật áp dụng; (iii) quản trị chứng cứ và ý kiến chuyên gia theo chuẩn tranh tụng; (iv) chuyển hóa kết luận liên ngành thành tiêu chuẩn pháp lý; (v) lượng hóa thiệt hại trên cơ sở phương pháp minh bạch; và (vi) rà soát tính hợp lệ và khả năng thi hành của phán quyết. Khung này nhằm bảo đảm phán quyết vừa phản ánh đúng bản chất tranh chấp, vừa phù hợp với các nguyên tắc của trọng tài thương mại.
6. Giới hạn của tiếp cận liên ngành
Tiếp cận liên ngành trong trọng tài cần tuân thủ ba giới hạn cơ bản: giới hạn thẩm quyền, giới hạn tố tụng và giới hạn phương pháp. Hội đồng trọng tài không được vượt quá phạm vi tranh chấp, không được thay thế vai trò của chuyên gia kỹ thuật và không được sử dụng tri thức liên ngành theo cách làm phương hại đến quyền tranh tụng bình đẳng của các bên. Việc tuân thủ các giới hạn này là điều kiện để bảo đảm tính hợp lệ và khả năng thi hành của phán quyết.
7. Kết luận
Trong bối cảnh xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam, Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc IFC được kỳ vọng trở thành một trụ cột của hạ tầng pháp lý hỗ trợ thị trường tài chính hiện đại. Tiếp cận liên ngành là xu hướng cần thiết để xử lý các tranh chấp phức hợp, song chỉ có giá trị khi được vận dụng trong một khung phương pháp luận có kiểm soát, dựa trên nền tảng pháp lý vững chắc. Việc kết hợp hài hòa giữa phương pháp pháp lý truyền thống và các phương pháp liên ngành hiện đại sẽ góp phần nâng cao chất lượng, tính thuyết phục và khả năng thi hành của phán quyết trọng tài tại Trung tâm Trọng tài quốc tế thuộc IFC.
Tài liệu tham khảo
- Nghị quyết số 222/2025/QH15 về Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam.
- Nghị định số 328/2025/NĐ-CP về Trung tâm Trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam.
- Luật Trọng tài thương mại năm 2010.
- Bộ luật Dân sự năm 2015.
- Born, G.B., International Commercial Arbitration, Kluwer Law International, 2021.
- Redfern, A.; Hunter, M. et al., Redfern and Hunter on International Arbitration, Oxford University Press, 2022.
- UNCITRAL, UNCITRAL Notes on Organizing Arbitral Proceedings, 2010.
- Posner, R.A., Economic Analysis of Law, Wolters Kluwer, 2014.
- Bộ Tư pháp (2026), Bộ Tư pháp: Sẵn sàng cho lễ ra mắt Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm tài chính quốc tế, Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp, ngày 27/01/2026.
Luật sư LÊ HỒNG PHÚC
JD, Cố vấn cao cấp Công ty luật Rajah&Tann LCT Lawyers
Giảng viên Khoa Luật, Đại học Phenikaa;
Luật sư NGUYỄN THỊ NGỌC DIỆP
Giám đốc Công ty Luật TNHH Chí Minh và Cộng sự;
PHẠM THỊ MAI ANH
Sinh viên Khoa Luật, Đại học Phenikaa.
