Làm rõ cơ chế thay đổi người tiến hành tố tụng
Theo quy định tại Điều 4 Thông tư liên tịch 01/2026, khi người tiến hành tố tụng thuộc trường hợp phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS), cơ quan có thẩm quyền phải thực hiện việc phân công hoặc thay thế nhằm bảo đảm tính khách quan trong quá trình giải quyết vụ án.
Cụ thể, nếu Thủ trưởng cơ quan điều tra khu vực, Thủ trưởng cơ quan điều tra cấp tỉnh hoặc Thủ trưởng cơ quan điều tra quân sự cấp quân khu thuộc trường hợp phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi, cơ quan điều tra phải có văn bản đề nghị Viện Kiểm sát có thẩm quyền ra quyết định chuyển vụ án cho cơ quan điều tra cấp trên trực tiếp để tiến hành điều tra.
Trường hợp việc từ chối tiến hành tố tụng xảy ra đối với Thủ trưởng cơ quan điều tra cấp Trung ương, thẩm quyền quyết định giao người tiến hành tố tụng được thực hiện bởi Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng hoặc lãnh đạo Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao, tùy theo hệ thống cơ quan điều tra liên quan.
Đối với Phó Thủ trưởng cơ quan điều tra, nếu thuộc trường hợp phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi, Thủ trưởng cơ quan điều tra sẽ quyết định phân công Phó Thủ trưởng khác hoặc trực tiếp tiến hành tố tụng đối với vụ án.
Thông tư cũng quy định rõ trách nhiệm phối hợp giữa cơ quan điều tra và Viện Kiểm sát. Khi điều tra viên hoặc cán bộ điều tra thuộc trường hợp phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi, kiểm sát viên phải trao đổi ngay để người đó tự từ chối. Nếu không thống nhất, kểm sát viên có quyền yêu cầu bằng văn bản để xem xét thay đổi.
Trong thời hạn 03 ngày kể từ khi nhận được yêu cầu của Viện Kiểm sát, Thủ trưởng hoặc Phó Thủ trưởng cơ quan điều tra phải ra quyết định thay đổi điều tra viên hoặc cán bộ điều tra; trường hợp không đồng ý thì phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do.
Tương tự, khi Viện trưởng, Phó Viện trưởng, kiểm sát viên hoặc kiểm tra viên của Viện Kiểm sát thuộc trường hợp phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi, cơ quan điều tra có quyền đề nghị bằng văn bản để Viện Kiểm sát xem xét và quyết định.
Các quyết định liên quan đến phân công hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng phải được gửi cho cơ quan phối hợp và đưa vào hồ sơ vụ án, nhằm bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm trong quá trình giải quyết vụ án.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Hướng dẫn khởi tố bị can khi có nhiều hành vi phạm tội
Thông tư liên tịch 01/2026 cũng hướng dẫn cụ thể việc khởi tố vụ án và khởi tố bị can trong trường hợp người phạm tội thực hiện nhiều hành vi phạm tội hoặc nhiều tội danh khác nhau.
Theo đó, nếu một người thực hiện nhiều hành vi phạm tội nhưng cùng một tội danh và được phát hiện cùng thời điểm, cơ quan điều tra chỉ cần ban hành một quyết định khởi tố vụ án và một quyết định khởi tố bị can đối với tất cả các hành vi đó. Trong quá trình điều tra, nếu phát hiện thêm hành vi cùng tội danh chưa bị khởi tố thì phải ra quyết định bổ sung quyết định khởi tố vụ án.
Trường hợp một người thực hiện nhiều hành vi phạm tội khác nhau và được phát hiện cùng thời điểm, cơ quan điều tra cũng chỉ ban hành một quyết định khởi tố vụ án và một quyết định khởi tố bị can, trong đó phải ghi rõ từng tội danh và điều khoản áp dụng của Bộ luật Hình sự (BLHS).
Nếu hành vi phạm tội trước nhằm tạo điều kiện để thực hiện hành vi phạm tội sau, hoặc các hành vi phạm tội có liên quan chặt chẽ với nhau, việc khởi tố cũng được thực hiện trong cùng một quyết định, đồng thời xác định rõ từng tội danh tương ứng.
Trong trường hợp một người thực hiện nhiều hành vi phạm tội ở các thời điểm khác nhau và thuộc nhiều tội danh khác nhau nhưng bị phát hiện cùng thời điểm, cơ quan điều tra vẫn ban hành một quyết định khởi tố vụ án và một quyết định khởi tố bị can, ghi rõ từng tội danh và căn cứ pháp lý áp dụng.
Bảo đảm thống nhất thẩm quyền điều tra
Một nội dung quan trọng khác của quy định mới là việc xác định thẩm quyền điều tra khi vụ án có nhiều tội danh thuộc các cơ quan điều tra khác nhau.
Theo đó, nếu trong các tội danh có tội thuộc thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra cấp trên, cơ quan điều tra cấp dưới phải trao đổi với Viện Kiểm sát để chuyển toàn bộ vụ án cho cơ quan điều tra cấp trên tiến hành điều tra.
Trường hợp vụ án có tội thuộc thẩm quyền của cơ quan an ninh điều tra và cơ quan Cảnh sát điều tra, nếu việc tách vụ án có thể ảnh hưởng đến tính khách quan và toàn diện, cơ quan điều tra phải phối hợp với Viện Kiểm sát xác định tội phạm chính. Cơ quan có thẩm quyền đối với tội phạm chính sẽ tiến hành điều tra toàn bộ vụ án.
Phân định rõ trách nhiệm tố tụng, tăng cường tính khách quan trong điều tra
Bình luận về những điểm mới của quy định này, TS. Luật sư Hồ Minh Khánh – Trưởng khoa Luật, Trường Ngôn ngữ – Xã hội Nhân văn, Đại học Duy Tân cho rằng việc ban hành các hướng dẫn chi tiết về khởi tố vụ án, khởi tố bị can và thay đổi người tiến hành tố tụng là bước hoàn thiện cần thiết nhằm chuẩn hóa quy trình tố tụng và bảo đảm tính khách quan trong hoạt động điều tra hình sự.
Theo TS. Hồ Minh Khánh, trong thực tiễn tố tụng trước đây, nhiều vụ án có nhiều hành vi phạm tội hoặc nhiều tội danh thường phát sinh vướng mắc về phạm vi khởi tố và thẩm quyền điều tra, dẫn đến việc phải tách vụ án hoặc bổ sung quyết định khởi tố nhiều lần. Điều này không chỉ làm kéo dài thời gian giải quyết mà còn ảnh hưởng đến tính thống nhất trong quá trình xử lý vụ án.
Hình ảnh minh họa sự phối hợp giữa cơ quan điều tra và Viện Kiểm sát.
“Quy định mới đã thiết lập cách tiếp cận thống nhất hơn khi cho phép khởi tố trong một quyết định đối với nhiều hành vi hoặc nhiều tội danh, đồng thời quy định rõ cơ chế bổ sung quyết định khởi tố khi phát hiện thêm hành vi phạm tội. Nhờ đó, quá trình điều tra có thể được triển khai toàn diện ngay từ đầu, tránh tình trạng xử lý manh mún hoặc kéo dài thủ tục tố tụng”, TS. Hồ Minh Khánh phân tích.
Theo ông, một điểm đáng chú ý khác của quy định mới là việc làm rõ cơ chế thay đổi người tiến hành tố tụng và trách nhiệm phối hợp giữa cơ quan điều tra với Viện Kiểm sát. Đây là yếu tố quan trọng nhằm bảo đảm nguyên tắc khách quan, vô tư trong tố tụng hình sự. Khi có căn cứ cho thấy người tiến hành tố tụng không bảo đảm tính khách quan hoặc có khả năng ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án, việc thay đổi kịp thời sẽ góp phần bảo đảm tính minh bạch và tăng cường niềm tin của xã hội đối với hoạt động tư pháp.
Nhìn tổng thể, TS. Hồ Minh Khánh cho rằng các quy định mới về khởi tố vụ án hình sự và khởi tố bị can đã chuẩn hóa quy trình tố tụng, làm rõ trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng và hạn chế tình trạng chồng chéo thẩm quyền.
“Việc hoàn thiện khung pháp lý này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả điều tra, truy tố, đồng thời bảo đảm việc xử lý tội phạm đúng quy định pháp luật và bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức liên quan trong vụ án hình sự”, TS. Hồ Minh Khánh nhận định.
