Sơ thẩm: Không chỉ là phiên tòa “được – thua”
Trong nhận thức của không ít luật sư trẻ, sơ thẩm thường bị xem là “trận đánh quyết định”, nơi mọi kỳ vọng được dồn nén vào một thời điểm duy nhất. Cách tiếp cận này dễ dẫn đến tâm lý nặng nề, thậm chí buông xuôi khi bản án sơ thẩm không như mong muốn. Thực tiễn cho thấy đó là một sai lầm nghề nghiệp phổ biến. Sơ thẩm, trên thực tế, mới chỉ là điểm khởi đầu của hành trình tố tụng hai cấp; ở nhiều vụ án, đây là giai đoạn để luật sư quan sát, thu thập và định hình chiến lược cho chặng đường tiếp theo.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Ở sơ thẩm, ngoài việc trình bày quan điểm bào chữa hoặc bảo vệ quyền lợi cho thân chủ, nhiệm vụ quan trọng không kém của luật sư là ghi nhận cách Hội đồng xét xử tiếp cận hồ sơ, phương pháp đánh giá chứng cứ, thái độ của Kiểm sát viên, phản ứng của các đương sự và những khoảng trống trong hoạt động tố tụng. Những chi tiết tưởng như vụn vặt ấy, nếu được hệ thống hóa, sẽ trở thành chất liệu lập luận có giá trị quyết định ở phúc thẩm.
Phúc thẩm: Không gian của tư duy chọn lọc
Khác với sơ thẩm, phúc thẩm là giai đoạn mà bản án có hiệu lực pháp luật ngay, không còn chỗ cho sự thử – sai. Mỗi lập luận đưa ra đều phải được cân nhắc kỹ lưỡng về căn cứ pháp lý, mức độ thuyết phục và thời điểm trình bày. Phúc thẩm không dung nạp sự dàn trải hay cảm tính; nó đòi hỏi tư duy chọn lọc, tinh gọn và tập trung cao độ.
Một nguyên tắc nghề nghiệp cần được nhấn mạnh là: Tranh tụng phúc thẩm không nhằm lặp lại toàn bộ diễn biến sơ thẩm, mà tập trung vào những sai lầm mang tính quyết định của bản án sơ thẩm, như vi phạm tố tụng nghiêm trọng, đánh giá chứng cứ không khách quan hoặc áp dụng pháp luật chưa chính xác. Nói nhiều không đồng nghĩa với nói hay; nói trúng mới là thước đo năng lực.
Tránh “sao chép” và nâng tầm lập luận
Sai lầm thường gặp trong thực tiễn là mang nguyên vẹn lập luận sơ thẩm “sao chép” sang phúc thẩm. Cách làm này không chỉ kém hiệu quả mà còn bộc lộ sự non nớt trong tư duy hành nghề. Phúc thẩm đòi hỏi sự chắt lọc và nâng tầm: Mỗi luận điểm phải có mục tiêu rõ ràng, gắn trực tiếp với yêu cầu sửa hoặc hủy bản án sơ thẩm, và được trình bày trong một cấu trúc logic, mạch lạc.
Luật sư có nghề là người không để bản án sơ thẩm chi phối cảm xúc. Thua ở sơ thẩm không đồng nghĩa với thất bại cuối cùng; trái lại, đó thường là thời điểm cần sự tỉnh táo nhất để rà soát toàn bộ hồ sơ, đánh giá lại chiến lược và điều chỉnh phương án tranh tụng cho phúc thẩm.
Bình tĩnh – Phẩm chất được rèn luyện
Trên tất cả, phúc thẩm đòi hỏi ở luật sư một tâm thế bình tĩnh. Bình tĩnh trước áp lực của một bản án có hiệu lực ngay; bình tĩnh để lắng nghe, phân tích và ứng biến linh hoạt với diễn biến tại phiên tòa. Sự bình tĩnh này không phải là bẩm sinh, mà được hình thành từ quá trình chuẩn bị nghiêm túc: nắm chắc hồ sơ, kiểm soát chứng cứ và xây dựng chiến lược tranh tụng từ sớm.
Xét xử hai cấp, vì vậy, không phải là hai lát cắt rời rạc, mà là một hành trình nghề nghiệp liên tục. Luật sư giỏi không phải là người chỉ thắng ở một phiên tòa, mà là người biết đi đường dài cùng vụ án và cùng thân chủ, với tinh thần trách nhiệm đến tận giới hạn cuối cùng của pháp luật. Đi qua sơ thẩm bằng sự tỉnh táo, bước vào phúc thẩm bằng sự tập trung cao độ – đó chính là tư duy nghề nghiệp giúp luật sư làm chủ cuộc chơi tố tụng và khẳng định giá trị của mình trong những thời khắc quyết định nhất.
Tiến sĩ, Luật sư HỒ MINH KHÁNH
Khoa Luật - Đại học Duy Tân
