Từ cách nhìn đó, bài viết phân biệt giữa phần chuẩn mực công của nghề luật sư - nơi Nhà nước có chính danh để điều chỉnh và phần lõi của hành nghề luật sư - nơi sự trung thành với pháp luật và với quyền, lợi ích hợp pháp của thân chủ phải được bảo toàn khỏi sự xâm nhập quá mức của hành pháp. Trên cơ sở khung hiến định, pháp luật về luật sư và một số chuẩn mực quốc tế về vai trò của luật sư, bài viết cho rằng Nghị định 109/2026/NĐ-CP làm lộ ra một cấu trúc điều chỉnh sai lệch: Thẩm quyền được đặt quá gần hiện trường xung đột giữa công dân và công quyền, trong khi nhiều nghĩa vụ lại được quy định với nội dung rộng nhưng điều kiện thực hiện còn mờ. Hệ quả sâu nhất của cấu trúc ấy không chỉ là nguy cơ xử phạt, mà là sự dịch chuyển chuẩn mực hành vi nghề nghiệp của luật sư từ pháp luật sang sự dự liệu về phản ứng của quyền lực. Đó không chỉ là vấn đề nghề nghiệp. Đó là dấu hiệu cho thấy hành pháp đang xâm nhập vào điều kiện tiếp cận công lý của công dân.
Ảnh minh họa. Nguồn: PLO.
1. Đặt vấn đề
Trong khoa học pháp lý, có những văn bản mà giá trị phân tích của chúng vượt ra khỏi phạm vi điều khoản cụ thể. Chúng có thể được tiếp cận như những “trường hợp kiểm nghiệm” cho một vấn đề lớn hơn của trật tự pháp lý. Nghị định số 109/2026/NĐ-CP thuộc về loại đó. Nếu chỉ nhìn ở bề mặt, đây là một nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp và một số lĩnh vực liên quan. Nhưng nếu đặt nó vào đúng vị trí của nghề luật sư trong Nhà nước pháp quyền, Nghị định này không còn chỉ là chuyện chế tài, thẩm quyền hay phân cấp quản lý. Nó trở thành một trường hợp điển hình để xem hành pháp có thể đi tới đâu trong việc điều chỉnh một thiết chế mà bản thân trật tự pháp quyền cần giữ đủ độc lập để công dân còn có thể sử dụng pháp luật chống đỡ lại quyền lực công.
Hiến pháp năm 2013 khẳng định quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm; đồng thời quy định quyền chỉ có thể bị hạn chế theo luật trong những trường hợp cần thiết, và bảo đảm quyền bào chữa, quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp[1]. Những mệnh đề này không chỉ có ý nghĩa nội dung. Chúng đồng thời hàm chứa một tiền đề thể chế: phải tồn tại những điều kiện để công dân có thể huy động pháp luật như một phương tiện tự vệ trước quyền lực công. Nếu thiếu các điều kiện ấy, quyền hiến định sẽ dễ rơi vào tình trạng biểu tượng.
Trong cấu trúc đó, luật sư không nên được nhìn nhận như một nghề dịch vụ pháp lý đơn thuần. Nghề luật sư dĩ nhiên có yếu tố thị trường, có yếu tố chuyên môn, có yếu tố trách nhiệm nghề nghiệp. Nhưng nếu chỉ dừng ở đây, mới chỉ nhìn thấy bề mặt của hiện tượng. Vấn đề sâu hơn nằm ở chỗ: Luật sư là một trong những thiết chế làm cho quyền bào chữa và quyền được bảo vệ bằng pháp luật có thể vận hành ngoài đời sống. Một khi đã thừa nhận điểm này, thì mọi sự điều chỉnh đối với luật sư đều phải được kiểm tra không chỉ ở bình diện quản lý nghề nghiệp, mà còn ở bình diện bảo tồn hay làm biến dạng chính điều kiện tiếp cận công lý của công dân.
Từ phương diện đó, Nghị định số 109/2026/NĐ-CP đặt ra ít nhất ba câu hỏi nghiên cứu. Thứ nhất, luật sư nên được hiểu như thế nào trong cấu trúc của Nhà nước pháp quyền: Một người hành nghề đơn lẻ hay một thiết chế trung gian của quyền? Thứ hai, nếu luật sư là một thiết chế như vậy, thì quyền điều chỉnh của hành pháp đối với luật sư dừng ở đâu? Thứ ba, Nghị định số 109/2026/NĐ-CP cho thấy điều gì khi hành pháp vượt qua giới hạn ấy và tác động vào chính điều kiện tiếp cận công lý? Bài viết này được tổ chức để trả lời ba câu hỏi đó.
2. Luật sư như một thiết chế trung gian của quyền
Những mô tả quen thuộc về luật sư thường dừng ở bình diện nghề nghiệp: Luật sư là người hành nghề độc lập, cung cấp dịch vụ pháp lý, có nghĩa vụ đạo đức và chịu trách nhiệm pháp lý trước khách hàng cũng như trước pháp luật. Những mô tả ấy đúng nhưng chưa đủ. Chúng nói được luật sư làm gì, nhưng chưa chỉ ra luật sư đứng ở đâu trong cấu trúc của quyền.
Luật sư không xuất hiện ở nơi pháp luật vận hành bình lặng. Họ xuất hiện ở nơi quyền lực công chạm vào đời sống cá nhân bằng những hình thức mạnh nhất: Truy cứu trách nhiệm hình sự, áp dụng biện pháp tố tụng, ban hành quyết định xử phạt, thu hồi đất, cưỡng chế, hoặc triển khai các hành vi hành chính có khả năng làm thay đổi tài sản, danh dự, tự do và tương lai của một con người. Ở những điểm gặp như vậy, công dân không đối diện với một chủ thể tư nhân ngang hàng; họ đối diện với một quyền lực được tổ chức, có bộ máy, có ngân sách, có hồ sơ, có thẩm quyền và có khả năng cưỡng chế.
Trong hoàn cảnh đó, quyền được ghi nhận trong Hiến pháp chưa đương nhiên trở thành quyền có khả năng tự bảo vệ. Giữa quyền được viết và quyền được sống phải có các thiết chế trung gian. Chính những thiết chế ấy làm cho giới hạn của quyền lực công không chỉ còn là một câu chữ mang tính biểu tượng, mà trở thành một thực tại có thể cưỡng lại được bằng lý lẽ và thủ tục pháp lý. Luật sư không được xã hội cần đến để làm cho hoạt động của Nhà nước thuận tiện hơn, mà để bảo đảm rằng giữa công dân và khả năng lạm dụng của quyền lực luôn còn tồn tại một cơ chế phản biện, kiểm tra và tự vệ hợp pháp.
Bởi vậy, địa vị pháp lý của luật sư không thể được hiểu đầy đủ như địa vị của một cá nhân hành nghề riêng lẻ. Nếu nhìn đến tận cùng, luật sư là một thiết chế trung gian của quyền. “Trung gian” ở đây không mang nghĩa trung lập thờ ơ, mà mang nghĩa là một mắt xích thể chế nối giữa quyền hiến định với khả năng tự vệ thực tế của công dân. Khi Hiến pháp bảo đảm quyền bào chữa, quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, điều được bảo đảm không chỉ là một mệnh đề văn bản. Điều được bảo đảm còn là sự tồn tại thực chất của một chủ thể đủ năng lực và đủ độc lập để các quyền ấy có thể vận hành ngoài đời sống.
Điểm này còn có thể được nhìn rõ hơn từ góc độ chính danh của quyền lực công. Nhà nước, về phương diện hiến định, là quyền lực được Nhân dân trao và, về phương diện vật chất, tồn tại nhờ những nguồn lực công được hình thành từ xã hội thông qua thuế, ngân sách và các nghĩa vụ tài chính công. Nói một cách nghiêm ngặt, nhà nước không phải một thực thể tự sinh ra từ chính nó. Nó là một thiết chế được ủy thác và được nuôi dưỡng bởi chính cộng đồng mà nó cai quản. Bởi vậy, khi công dân sử dụng luật sư để chống đỡ lại một quyết định, một hành vi hoặc một yêu sách của công quyền, điều đang diễn ra không đơn thuần là một giao dịch dịch vụ pháp lý. Ở tầng sâu hơn, đó là sự hiện thực hóa quyền của công dân trong việc huy động pháp luật để kiểm soát chính quyền lực phái sinh từ mình.
Chuẩn mực quốc tế về vai trò của luật sư củng cố cho cách nhìn đó. Bộ nguyên tắc cơ bản của Liên Hợp Quốc về vai trò của luật sư nhấn mạnh rằng việc bảo vệ hiệu quả các quyền con người và tự do cơ bản đòi hỏi mọi người phải được tiếp cận dịch vụ pháp lý do một nghề luật sư độc lập cung cấp; đồng thời, luật sư phải được bảo đảm khả năng thực hiện chức năng của mình mà không bị hạn chế, sách nhiễu hoặc can thiệp không thích đáng, và các thủ tục kỷ luật phải đặt trước một ủy ban vô tư của nghề, một cơ quan độc lập theo luật hoặc một tòa án[2]. Nhìn từ góc độ này, luật sư không đơn thuần là người hành nghề. Họ là một bộ phận của cấu trúc bảo vệ quyền trong Nhà nước pháp quyền.
3. Giới hạn nội tại của quyền điều chỉnh hành pháp
Nhà nước đương nhiên có quyền điều chỉnh luật sư. Không một thiết chế nào trong một trật tự pháp lý có thể hoàn toàn đứng ngoài pháp luật. Tuy nhiên, đối với luật sư, quyền điều chỉnh của Nhà nước không thể được hiểu như một quyền quản trị bao trùm. Nó là một quyền có giới hạn nội tại; và giới hạn ấy không chỉ do thứ bậc hiệu lực pháp lý giữa luật và nghị định quy định, mà còn do chính bản chất của đối tượng bị điều chỉnh quy định.
Điểm này thường bị che khuất bởi tư duy quản trị. Đối với nhiều lĩnh vực, nhà nước có thể điều chỉnh theo logic tối đa hóa hiệu quả quản lý: Kiểm soát điều kiện gia nhập, chuẩn hóa hành vi, áp đặt nghĩa vụ, và sử dụng chế tài như công cụ bảo đảm tuân thủ. Nhưng với luật sư, logic đó chỉ chính đáng trong một phạm vi nhất định. Bởi Nhà nước không chỉ đang quản lý một hoạt động xã hội; Nhà nước đang can thiệp vào một thiết chế mà xã hội cần giữ đủ độc lập để có thể đối trọng lại với chính quyền lực nhà nước khi cần thiết.
Muốn xác định đúng giới hạn ấy, cần phân biệt giữa phần chuẩn mực công của nghề và phần lõi của hành nghề. Phần chuẩn mực công là nơi nhà nước có thẩm quyền đầy đủ và chính đáng để điều chỉnh. Đó là điều kiện gia nhập nghề, tiêu chuẩn chuyên môn tối thiểu, quy tắc đạo đức, xung đột lợi ích, nghĩa vụ bảo mật, trách nhiệm bồi thường, trách nhiệm pháp lý khi lạm dụng tư cách luật sư để gây hại. Đây là phần mà xã hội có quyền đòi hỏi đối với bất kỳ ai nhân danh luật sư. Nếu bất kỳ ai cũng có thể nhân danh luật sư mà không qua kiểm chứng năng lực, không chịu ràng buộc đạo đức và không phải chịu trách nhiệm khi vi phạm, thì niềm tin công cộng vào nghề luật sư sẽ mất nền tảng. Theo nghĩa đó, quản lý nhà nước là một thành tố cần thiết của tính chính danh nghề nghiệp. Luật Luật sư phản ánh chính tinh thần này khi lựa chọn nguyên tắc kết hợp quản lý nhà nước với phát huy vai trò tự quản của tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư[3].
Nhưng phần lõi của hành nghề luật sư lại là một chuyện khác. Phần lõi ấy không nằm ở điều kiện gia nhập nghề, mà nằm ở quyền lựa chọn chiến lược bảo vệ, cường độ phản biện, mức độ đi đến cùng của lập luận, khả năng đặt câu hỏi ngược lại với quyền lực công, và trên hết là sự trung thành nghề nghiệp của luật sư đối với pháp luật và quyền, lợi ích hợp pháp của người mà họ bảo vệ. Đây là phần không thể bị nhà nước chiếm lĩnh như một không gian quản trị. Bởi nếu hành pháp bước quá sâu vào phần lõi, điều bị thay đổi không còn là mức độ quản lý, mà là bản chất của nghề.
Nói cách khác, Nhà nước chỉ có thể chính đáng khi giữ phần chuẩn mực của nghề, chứ không thể chiếm lĩnh không gian hành nghề của luật sư. Lý do không phải vì luật sư là một nhóm đặc quyền. Lý do là vì luật sư tồn tại để công dân có thể dùng pháp luật chống đỡ lại quyền lực công. Nếu nhà nước đi tới mức định hình cách luật sư lập luận, mức độ luật sư có thể đi đến cùng trong phản biện, hay thu hẹp khoảng cách giữa luật sư với nhánh quyền lực bị họ phản biện, thì nhà nước không còn đang quản lý một nghề nữa. Đó là sự can thiệp vào điều kiện vận hành của một quyền.
Có thể phát biểu nguyên tắc này theo một cách nghiêm ngặt hơn: Cơ quan quản lý có quyền giữ độ tin cậy công của nghề luật sư, nhưng không có quyền chuyển hóa nghề luật sư thành một nghề tồn tại trong trạng thái phải đo lường sự chấp nhận của quyền lực đối với sự phản biện. Một khi luật sư không còn chỉ đo giới hạn hành động của mình bằng pháp luật, mà còn phải đo cả phản ứng có thể có của quyền lực hành chính, thì kể từ thời điểm đó, trung tâm quy chiếu nghề nghiệp đã bị dịch chuyển. Pháp luật không còn là chuẩn duy nhất; nó bị chen vào bởi sự dự liệu về ý chí quyền lực. Và ở đó, sự suy yếu không còn nằm ở hình thức, mà nằm ở chức năng thể chế của nghề.
Từ đó xuất hiện một nguyên tắc bổ sung nhưng rất quan trọng: Nguyên tắc khoảng cách thể chế. Với một nghề mà bản chất của nó là thường xuyên va chạm với quyền lực công, chủ thể có quyền tác động đến không gian hành nghề của luật sư phải được đặt ở một khoảng cách đủ xa với hiện trường xung đột mà luật sư thường bước vào để bảo vệ công dân. Khoảng cách đó không phải là một chi tiết hình thức. Nó là điều kiện khách quan của sự vô tư. Công bằng không thể được xây dựng trên giả định rằng người có quyền sẽ luôn vượt lên trên vị trí lợi ích của mình. Nó phải được xây dựng bằng việc không đặt người có quyền vào cấu trúc có khả năng làm cho sự vô tư trở nên mong manh ngay từ đầu. Đây cũng là lý do sâu xa khiến các chuẩn mực quốc tế không đặt việc kỷ luật luật sư dưới nhánh hành pháp thông thường, mà yêu cầu ủy ban vô tư của nghề, cơ quan độc lập theo luật hoặc tòa án[2].
4. Nghị định số 109/2026/NĐ-CP như một trường hợp hành pháp xâm nhập vào điều kiện tiếp cận công lý
Đặt trên hai tầng khung lý thuyết trên, Nghị định số 109/2026/NĐ-CP trở thành một đối tượng phải nghiên cứu trường hợp về cách hành pháp có thể xâm nhập vào điều kiện tiếp cận công lý thông qua việc thiết kế sai quan hệ giữa mình với luật sư.
Điều đáng lo ngại nhất của Nghị định số 109/2026/NĐ-CP không nằm ở vài mức phạt, mà ở hình học của quyền lực mà nó dựng lên. Trong rất nhiều vụ án hành chính - đặc biệt là đất đai, thu hồi đất, cưỡng chế, khiếu nại, khởi kiện hành chính - chính quyền cấp cơ sở thường không đứng ngoài câu chuyện. Họ là nơi xác nhận nguồn gốc đất, xác nhận hiện trạng, lập hồ sơ, tham gia vận động, phối hợp thực hiện quyết định, hoặc hiện diện trong chuỗi hành vi hành chính mà về sau luật sư phải rà soát, bóc tách và phản biện để bảo vệ thân chủ. Khi chính ở cấp độ đó, hoặc quá gần cấp độ đó, lại xuất hiện quyền tác động ngược trở lại không gian hành nghề của luật sư, thì điều đang diễn ra không còn là sự thuận tiện của phân cấp quản lý. Nó trở thành sự co rút của khoảng cách thể chế giữa người bảo vệ công dân và nhánh quyền lực bị người đó phản biện.
Xung đột ở đây không chỉ là nguy cơ thiên vị cá nhân. Nó là một xung đột quyền lợi mang tính cấu trúc. Một bên là chủ thể nằm trong hoặc quá gần chuỗi hành vi hành chính có thể bị luật sư bóc tách. Một bên là người có trách nhiệm nghề nghiệp phải bóc tách chính chuỗi hành vi ấy. Khi pháp luật cho phép bên thứ nhất có thêm công cụ tác động lên bên thứ hai, thì công bằng không còn được bảo đảm bằng cấu trúc nữa. Nó chỉ còn được đặt lên niềm hy vọng rằng người có quyền sẽ đủ tiết chế để không tận dụng ưu thế cấu trúc của mình. Nhưng một nền pháp quyền nghiêm cẩn không thể xây dựng công bằng trên nền hy vọng đạo đức. Nó phải loại bỏ ngay từ đầu những thiết kế khiến quyền lực vừa là một phần của vấn đề, vừa có thể gây hệ quả bất lợi cho người đang phơi bày vấn đề ấy.
Tuy nhiên, tác động sâu nhất của Nghị định số 109/2026/NĐ-CP không nằm ở quyền xử lý hữu hình. Nó nằm ở hiệu ứng làm bó hẹp đối với hành vi nghề nghiệp. Một luật sư chỉ thực sự độc lập khi họ hành động dưới chuẩn mực tối cao là pháp luật và quyền lợi hợp pháp của người được bảo vệ. Nhưng nếu họ phải bắt đầu tự hỏi không chỉ pháp luật cho phép mình đi đến đâu, mà còn phải tự hỏi quyền lực sẽ chấp nhận mình đến đâu, thì kể từ thời điểm đó, nghề luật sư không còn vận hành như một thiết chế của quyền nữa. Nó bắt đầu vận hành như một nghề được phép tồn tại trong phạm vi tuỳ tiện của quyền lực.
Đây chính là điểm mà Nghị định số 109/2026/NĐ-CP xâm nhập vào điều kiện tiếp cận công lý. Tiếp cận công lý không chỉ là quyền có luật sư hay quyền đến tòa án. Tiếp cận công lý còn là việc người luật sư có thể làm đúng công việc của mình mà không bị buộc phải tự lượng định “khẩu độ chấp nhận” của quyền lực đối với từng bước phản biện. Một khi cấu trúc pháp lý làm phát sinh hiệu ứng ngược lại, thì cái bị suy yếu không chỉ là sự thuận lợi hành nghề của luật sư. Cái bị suy yếu là năng lực thực chất của công dân trong việc sử dụng pháp luật để chống đỡ lại quyền lực công.
Các nghĩa vụ có nội dung rất rộng nhưng điều kiện thực hiện còn mờ, đặc biệt trong những nội dung liên quan đến phòng, chống rửa tiền và quản trị rủi ro nghề nghiệp, làm cho hiệu ứng ấy sâu hơn nữa. Một nghĩa vụ chỉ có thể bị chế tài công bằng khi người bị buộc tuân thủ biết rõ mình phải làm gì, bằng cách nào, dựa vào nguồn nào và chịu trách nhiệm đến đâu. Nếu nghĩa vụ rộng mà chuẩn thực hiện hạn chế, thì pháp luật không còn là một chuẩn mực chắc chắn hướng dẫn hành vi nữa. Nó chuyển thành một khoảng mờ. Và với luật sư, khoảng mờ ấy không chỉ tạo ra khó khăn tuân thủ; nó tạo ra một môi trường trong đó người hành nghề buộc phải trở nên dè dặt quá mức, phòng thủ quá mức, và vì thế ít độc lập hơn về thực chất.
Nếu phải rút tình huống này lại thành một mệnh đề ngắn gọn, thì mệnh đề đó phải là: Nghị định số 109/2026/NĐ-CP không đơn thuần thiết lập một cơ chế xử phạt hành chính đối với luật sư; nó phơi bày một khuynh hướng hành pháp xâm nhập vào điều kiện tiếp cận công lý thông qua việc hành chính hóa địa vị pháp lý của luật sư.
5. Kết luận
Vấn đề của Nghị định số 109/2026/NĐ-CP không nên được diễn đạt như một sự bất tiện nghề nghiệp hay một phản ứng nội bộ của giới luật sư. Nếu chỉ dừng ở tầng đó, toàn bộ ý nghĩa của vấn đề sẽ bị thu hẹp. Cái cần được nhìn thấy là sâu hơn: Đây là một phép thử đối với mức độ tự kiềm chế của Nhà nước pháp quyền.
Một Nhà nước chỉ thực sự là Nhà nước pháp quyền khi nó biết rằng có những thiết chế mình có thể điều chỉnh, nhưng không được phép làm biến dạng. Luật sư là một thiết chế như vậy. Nhà nước có thể, và phải, giữ phần chuẩn mực của nghề luât sư. Nhưng Nhà nước không thể đi xa hơn tới mức định hình lại khoảng cách giữa luật sư và quyền lực công, hoặc làm cho luật sư phải chuyển chuẩn mực hành động của mình từ pháp luật sang sự dự liệu về phản ứng của quyền lực. Một khi điều đó xảy ra, sự tổn thương sẽ không dừng ở luật sư. Nó sẽ lan tới chính công dân, bởi họ là chủ thể của quyền lực tối cao và đồng thời là người cần luật sư như một công cụ pháp lý để bảo vệ mình trước quyền lực phái sinh từ chính họ.
Vì thế, phản ứng đúng trước Nghị định số 109/2026/NĐ-CP là cần xác lập lại một nguyên tắc đơn giản nhưng nghiêm ngặt: Những thiết chế được sinh ra để phản biện, kiểm tra và giới hạn sự tùy tiện của quyền lực không thể bị đặt hoàn toàn trong cùng một logic điều hành với những đối tượng quản trị hành chính thông thường. Quản lý luật sư là cần thiết. Nhưng quản lý luật sư không thể là hành chính hóa địa vị pháp lý của luật sư. Một thiết chế của công lý không thể bị kéo quá gần vào vùng ảnh hưởng của chính quyền lực mà nó có trách nhiệm đối trọng.
Chỉ khi nhìn lại vấn đề từ điểm đó, việc sửa đổi hay giới hạn Nghị định số 109/2026/NĐ-CP mới không còn là một nhượng bộ trước phản ứng nghề nghiệp. Nó trở thành một đòi hỏi chính đáng của chính Nhà nước pháp quyền đối với mình: phải biết dừng lại ở nơi mà quyền lực, nếu tiến thêm một bước nữa, sẽ bắt đầu làm suy yếu chính những cơ chế được dựng lên để giữ cho nó không đi quá giới hạn.
Tài liệu tham khảo
[1] Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2013), Hiến pháp năm 2013.
[2] United Nations (1990), Basic Principles on the Role of Lawyers, adopted by the Eighth United Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders.
[3] Văn phòng Quốc hội (2015), Văn bản hợp nhất số 03/VBHN-VPQH hợp nhất Luật Luật sư.
[4] Chính phủ (2026), Nghị định số 109/2026/NĐ-CP ngày 01/4/2026 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp; hành chính tư pháp; hôn nhân và gia đình; thi hành án dân sự; phục hồi, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã.
Luật sư HOÀNG DOANH TRUNG
Công ty Luật TNHH PSSLEGAL.
