Trên phương diện chức năng và nhiệm vụ của cơ quan thanh tra, bài viết tập trung làm rõ những yêu cầu và thách thức phát sinh khi triển khai hoạt động xác minh tài sản, thu nhập trong điều kiện không còn cấp trung gian. Thông qua việc phân tích thực tiễn phân cấp, cơ chế phối hợp giữa thanh tra cấp tỉnh và cấp xã, cũng như các điều kiện bảo đảm thực hiện, bài viết nhận diện một số điểm nghẽn chủ yếu, bao gồm tình trạng bất cân xứng thông tin, hạn chế về năng lực tham mưu ở cấp cơ sở và áp lực gia tăng đối với cơ quan thanh tra cấp tỉnh.
Trên cơ sở các quy định mới của pháp luật sửa đổi năm 2025, đặc biệt là các yêu cầu về theo dõi biến động tài sản, nghĩa vụ giải trình theo ngưỡng và định hướng ứng dụng công nghệ, bài viết đề xuất các định hướng hoàn thiện hoạt động thanh tra theo hướng phân định rõ trách nhiệm giữa các cấp, nâng cao năng lực phân tích và sàng lọc rủi ro tại cơ sở, đồng thời tăng cường cơ chế phối hợp và khai thác dữ liệu. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả kiểm soát tài sản, thu nhập trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp.
1. Đặt vấn đề
Kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn là một thiết chế quan trọng trong cơ chế phòng, chống tham nhũng, gắn liền với yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo đảm liêm chính trong hoạt động công vụ. Thông qua việc kê khai, công khai và xác minh tài sản, thu nhập, Nhà nước tạo lập cơ sở để phát hiện, ngăn ngừa và xử lý các hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn vì mục đích vụ lợi, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình của đội ngũ cán bộ, công chức.
Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025) đã thiết lập khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện đối với hoạt động kiểm soát tài sản, thu nhập, trong đó cơ quan thanh tra giữ vai trò nòng cốt trong tổ chức xác minh. Các sửa đổi năm 2025 tiếp tục hoàn thiện cơ chế này theo hướng tăng cường theo dõi biến động tài sản, xác lập ngưỡng giải trình cụ thể và thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong quản lý. Những thay đổi này không chỉ làm gia tăng yêu cầu về mặt kỹ thuật nghiệp vụ mà còn đặt ra đòi hỏi cao hơn đối với năng lực tổ chức thực hiện của cơ quan thanh tra, nhất là trong việc thực thi chức năng kiểm soát quyền lực và phòng ngừa tham nhũng từ bên trong bộ máy nhà nước.
Song song với đó, chủ trương đổi mới tổ chức bộ máy hành chính nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả đã dẫn đến việc định hình mô hình chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã, không tổ chức cấp huyện). Sự thay đổi này làm biến đổi đáng kể cấu trúc quản lý hành chính theo chiều dọc, kéo theo việc điều chỉnh lại thẩm quyền, trách nhiệm và phương thức phối hợp giữa các cấp chính quyền, qua đó tác động trực tiếp đến tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra ở địa phương.
Trong bối cảnh đó, cơ quan thanh tra cấp tỉnh trở thành đầu mối trung tâm trong việc tổ chức xác minh tài sản, thu nhập trên phạm vi toàn tỉnh, trong khi cấp xã giữ vai trò trực tiếp quản lý và theo dõi biến động tài sản, thu nhập của số lượng lớn đối tượng kê khai. Sự phân bố lại chức năng này vừa làm gia tăng đáng kể khối lượng công việc của cấp tỉnh, vừa đặt ra yêu cầu cao hơn đối với vai trò phối hợp, cung cấp thông tin từ cấp cơ sở. Nếu thiếu cơ chế phân định trách nhiệm rõ ràng và phương thức tổ chức phù hợp, hoạt động thanh tra trong lĩnh vực này dễ rơi vào tình trạng quá tải ở cấp tỉnh hoặc mang tính hình thức ở cấp xã, bởi lẽ khối lượng thông tin và đối tượng quản lý tập trung chủ yếu tại cấp cơ sở, trong khi thẩm quyền xác minh lại được tổ chức theo hướng tập trung ở cấp tỉnh, dẫn đến sự lệch pha giữa nguồn thông tin và năng lực xử lý.
Mặt khác, với đặc điểm địa bàn quản lý rộng, đối tượng phân tán và khối lượng thông tin lớn, việc nâng cao hiệu quả xác minh tài sản, thu nhập đòi hỏi phải đẩy mạnh hiện đại hóa hoạt động thanh tra, đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm soát. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy hệ thống dữ liệu còn phân tán, khả năng tham mưu và phân tích ở cấp cơ sở còn hạn chế, làm giảm hiệu quả kiểm soát biến động tài sản, thu nhập theo yêu cầu của pháp luật mới, do thông tin không được tổng hợp, đối chiếu và phân tích một cách hệ thống, từ đó hạn chế khả năng phát hiện sớm các dấu hiệu bất minh về tài sản, thu nhập.
Từ những vấn đề nêu trên có thể thấy, trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp gắn với những thay đổi của pháp luật phòng, chống tham nhũng, hoạt động thanh tra trong kiểm soát tài sản, thu nhập đang đặt ra yêu cầu điều chỉnh đồng bộ về tổ chức bộ máy, phương thức thực hiện và cơ chế phối hợp giữa các cấp chính quyền. Tuy nhiên, việc nghiên cứu một cách hệ thống và chuyên sâu vấn đề này dưới góc độ tổ chức chính quyền địa phương hai cấp vẫn còn tương đối hạn chế.
Xuất phát từ đó, bài viết tập trung phân tích hoạt động thanh tra trong kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trên cơ sở làm rõ những vấn đề phát sinh trong thực tiễn và các điểm mới của pháp luật sửa đổi năm 2025. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động thanh tra, góp phần tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật phòng, chống tham nhũng và bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính ở địa phương.
2. Cơ sở lý luận và pháp lý về hoạt động xác minh tài sản, thu nhập do cơ quan thanh tra tiến hành
2.1. Khái niệm và bản chất pháp lý của hoạt động xác minh tài sản, thu nhập trong phạm vi thẩm quyền của cơ quan thanh tra
Kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn là một thiết chế tổng hợp trong cơ chế phòng, chống tham nhũng, được triển khai thông qua sự tham gia của nhiều chủ thể theo quy định của pháp luật. Trong cấu trúc đó, hoạt động xác minh tài sản, thu nhập do cơ quan thanh tra thực hiện giữ vai trò then chốt, bảo đảm tính thực chất và hiệu lực của cơ chế kiểm soát.
Dưới góc độ pháp lý, xác minh tài sản, thu nhập của cơ quan thanh tra không đồng nhất với hoạt động thanh tra hành chính theo nghĩa truyền thống, đồng thời cũng không phải là hoạt động kiểm tra nội bộ thuần túy. Đây là hoạt động mang tính hành chính – nghiệp vụ đặc thù, được thực hiện trên cơ sở các quy định của pháp luật về phòng, chống tham nhũng, nhằm kiểm tra, làm rõ tính trung thực, đầy đủ của bản kê khai và nguồn gốc hình thành tài sản của người có nghĩa vụ kê khai. Khác với hoạt động thanh tra hành chính theo nghĩa truyền thống vốn tập trung vào việc phát hiện và xử lý vi phạm trong quản lý, điều hành, hoạt động xác minh tài sản, thu nhập hướng tới kiểm soát tính minh bạch của tài sản và thu nhập của chủ thể thực thi quyền lực, qua đó phục vụ trực tiếp cho mục tiêu kiểm soát quyền lực và phòng ngừa tham nhũng.
Trong bối cảnh pháp luật hiện hành, đặc biệt sau khi Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 được sửa đổi, bổ sung năm 2025, nội hàm của hoạt động xác minh đã có sự chuyển biến đáng kể. Hoạt động này không còn dừng lại ở việc đối chiếu tính chính xác của bản kê khai, mà mở rộng sang theo dõi biến động tài sản, thu nhập và yêu cầu giải trình đối với phần tài sản tăng thêm theo các tiêu chí định lượng. Sự thay đổi này làm gia tăng tính chủ động và tính liên tục của hoạt động xác minh, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực thu thập, xử lý và phân tích thông tin của cơ quan thanh tra
Về bản chất, xác minh tài sản, thu nhập là phương thức kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua việc kiểm soát tài sản của chủ thể thực thi quyền lực, nhưng được thực hiện bằng công cụ hành chính với trình tự, thủ tục chặt chẽ. Hoạt động này kết hợp giữa thu thập thông tin, đánh giá chứng cứ và đưa ra kết luận mang tính hành chính. Điểm đặc thù thể hiện ở chỗ: hoạt động xác minh không nhằm trực tiếp giải quyết khiếu nại, tố cáo, cũng không phải là hoạt động xử lý vi phạm hành chính hay truy cứu trách nhiệm hình sự, mà chủ yếu hướng tới việc làm rõ tính minh bạch và trung thực của tài sản, thu nhập, qua đó làm căn cứ cho các quyết định xử lý tiếp theo của cơ quan có thẩm quyền.
Trong mối quan hệ với các chủ thể khác tham gia kiểm soát tài sản, thu nhập, cơ quan thanh tra giữ vị trí trung tâm về phương diện nghiệp vụ hành chính trong đa số trường hợp, đặc biệt đối với khu vực hành chính nhà nước. Tuy nhiên, việc pháp luật hiện hành phân tán thẩm quyền kiểm soát cho nhiều cơ quan khác nhau cũng đặt ra yêu cầu phải xác định rõ phạm vi và giới hạn thẩm quyền của cơ quan thanh tra. Điều này làm cho hoạt động xác minh của cơ quan thanh tra ngày càng mang tính chủ động và liên tục, bởi lẽ việc theo dõi biến động tài sản theo tiêu chí định lượng đòi hỏi cơ quan có thẩm quyền phải thường xuyên thu thập, cập nhật và phân tích thông tin, thay vì chỉ thực hiện xác minh khi có dấu hiệu vi phạm cụ thể như trước đây.
2.2. Vị trí, vai trò và những vấn đề đặt ra đối với hoạt động xác minh tài sản, thu nhập của cơ quan thanh tra
Trong hệ thống các biện pháp phòng, chống tham nhũng, hoạt động xác minh tài sản, thu nhập do cơ quan thanh tra thực hiện giữ vị trí quan trọng và thể hiện vai trò trên một số phương diện cơ bản.
Trước hết, đây là công cụ pháp lý trực tiếp nhằm bảo đảm tính trung thực của việc kê khai tài sản, thu nhập. Thông qua hoạt động xác minh, cơ quan thanh tra góp phần chuyển cơ chế kê khai từ hình thức sang thực chất, bởi lẽ việc kiểm tra, đối chiếu và yêu cầu giải trình về nguồn gốc tài sản tạo ra khả năng kiểm chứng độc lập đối với thông tin do người có nghĩa vụ kê khai cung cấp, qua đó hạn chế tình trạng kê khai mang tính đối phó hoặc thiếu căn cứ.Trong bối cảnh pháp luật sửa đổi năm 2025 đã thiết lập cơ chế theo dõi biến động tài sản và yêu cầu giải trình theo các ngưỡng cụ thể, vai trò này được củng cố theo hướng ngày càng rõ ràng và có khả năng kiểm chứng cao hơn.
Bên cạnh đó, xác minh tài sản, thu nhập là phương thức quan trọng để phát hiện sớm nguy cơ tham nhũng và các dấu hiệu bất minh về tài sản, bởi lẽ việc phân tích biến động tài sản, thu nhập và dòng tiền cho phép nhận diện những thay đổi bất thường không tương xứng với thu nhập hợp pháp, từ đó tạo cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp kiểm soát và xử lý tiếp theo theo quy định của pháp luật. Trong điều kiện tham nhũng ngày càng tinh vi, việc kiểm soát thông qua tài sản, thu nhập và dòng tiền trở thành một kênh phát hiện có hiệu quả, đặc biệt khi được hỗ trợ bởi các công cụ phân tích dữ liệu và cơ chế kết nối thông tin giữa các cơ quan có liên quan.
Đồng thời, thông qua việc triển khai hoạt động xác minh, cơ quan thanh tra góp phần củng cố kỷ luật, kỷ cương trong bộ máy hành chính nhà nước, thông qua việc đặt người có chức vụ, quyền hạn trong trạng thái chịu sự giám sát thường xuyên về tài sản, thu nhập, từ đó nâng cao trách nhiệm giải trình và hạn chế các hành vi lợi dụng chức vụ vì mục đích cá nhân. Đây cũng là một yếu tố quan trọng trong việc tăng cường niềm tin của xã hội đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước.
Tuy nhiên, bên cạnh những vai trò nêu trên, hoạt động xác minh tài sản, thu nhập của cơ quan thanh tra vẫn bộc lộ một số hạn chế nhất định cả về phương diện pháp lý và tổ chức thực hiện. Việc phụ thuộc đáng kể vào thông tin do đối tượng kê khai cung cấp, trong khi cơ chế kiểm chứng độc lập còn hạn chế, làm giảm khả năng xác thực thông tin và ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của kết quả xác minh. Đồng thời, cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan liên quan chưa thực sự hiệu quả, cùng với việc phân định thẩm quyền giữa các chủ thể kiểm soát tài sản, thu nhập còn chưa rõ ràng, dẫn đến nguy cơ chồng chéo hoặc bỏ sót trách nhiệm trong quá trình tổ chức thực hiện.
Đáng chú ý, trong bối cảnh pháp luật mới đặt ra yêu cầu theo dõi biến động tài sản, thu nhập một cách thường xuyên và có hệ thống, những hạn chế về hạ tầng dữ liệu, năng lực phân tích và khả năng phối hợp liên ngành ngày càng bộc lộ rõ, qua đó làm suy giảm khả năng phát hiện sớm các dấu hiệu bất minh về tài sản, thu nhập. Điều này cho thấy hoạt động xác minh tài sản, thu nhập không chỉ chịu tác động từ yếu tố tổ chức thực hiện, mà còn gắn với những bất cập trong thiết kế thể chế và điều kiện bảo đảm, từ đó đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện đồng bộ cả về pháp lý, tổ chức và năng lực thực thi nhằm đáp ứng yêu cầu kiểm soát quyền lực trong giai đoạn mới.
3. Những vấn đề mang tính thể chế và nghiệp vụ đặt ra đối với hoạt động thanh tra trong xác minh tài sản, thu nhập trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp (cấp tỉnh – cấp xã), hoạt động thanh tra trong xác minh tài sản, thu nhập không chỉ đặt ra những yêu cầu mới về mặt kỹ thuật, nghiệp vụ, mà còn gợi mở một số vấn đề mang tính thể chế liên quan đến phân bổ thẩm quyền, trách nhiệm và phương thức kiểm soát quyền lực. Đặc biệt, khi pháp luật phòng, chống tham nhũng năm 2025 định hướng kiểm soát biến động tài sản, thu nhập theo hướng thường xuyên, có tiêu chí định lượng và gắn với ứng dụng công nghệ, các vấn đề này ngày càng được nhận diện rõ hơn và có thể ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả tổ chức thực hiện.
Trong bối cảnh đó, việc nhận diện đầy đủ và có hệ thống các vấn đề phát sinh là cần thiết nhằm tiếp tục hoàn thiện hoạt động thanh tra với tư cách là một công cụ quan trọng trong kiểm soát tài sản, thu nhập, bảo đảm phù hợp với yêu cầu của mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp trong giai đoạn hiện nay.
3.1. Sự tập trung thẩm quyền xác minh và những vấn đề đặt ra về thông tin và trách nhiệm
Theo quy định hiện hành, cơ quan thanh tra tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong tổ chức xác minh tài sản, thu nhập đối với khu vực hành chính nhà nước. Tuy nhiên, trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, thẩm quyền này chủ yếu được tập trung ở cấp tỉnh, trong khi cấp xã là nơi trực tiếp quản lý cán bộ, công chức và theo dõi biến động tài sản, thu nhập trên thực tế.
Sự phân bổ này bước đầu cho thấy một số điểm cần được quan tâm trong việc bảo đảm sự tương thích giữa thẩm quyền và điều kiện tiếp cận thông tin. Theo đó, cơ quan thanh tra cấp tỉnh chịu trách nhiệm về kết quả xác minh, trong khi thông tin nền tảng lại phân tán chủ yếu ở cấp xã – nơi có điều kiện tiếp cận thực tiễn sát hơn nhưng chưa trực tiếp tham gia vào hoạt động xác minh và còn hạn chế về cơ chế đánh giá rủi ro ban đầu. Trong bối cảnh pháp luật yêu cầu theo dõi biến động tài sản, thu nhập một cách thường xuyên, sự khác biệt này có thể đặt ra những khó khăn nhất định đối với việc tổ chức thực hiện hiệu quả hoạt động xác minh.
Trên thực tế, việc tập trung thẩm quyền ở cấp tỉnh có thể dẫn đến xu hướng gia tăng khối lượng công việc, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với việc tiếp nhận và xử lý thông tin đầu vào. Trong trường hợp thông tin chưa được tổng hợp và xử lý kịp thời từ cấp cơ sở, hoạt động xác minh có thể chịu ảnh hưởng nhất định về tiến độ và chất lượng, đặc biệt trong khâu sàng lọc, lựa chọn đối tượng xác minh theo hướng có trọng tâm. Điều này cho thấy cần tiếp tục nghiên cứu các giải pháp nhằm tăng cường sự gắn kết giữa thẩm quyền xác minh và nguồn thông tin trong quá trình tổ chức thực hiện.
3.2. Sự thay đổi vai trò của tầng trung gian và những tác động đối với chất lượng xác minh
Trong mô hình tổ chức chính quyền địa phương trước đây, cấp huyện giữ vai trò như một tầng trung gian trong quá trình xác minh tài sản, thu nhập, góp phần hỗ trợ thu thập thông tin, rà soát ban đầu và phối hợp xử lý các trường hợp phát sinh. Việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp, theo đó không còn tổ chức cấp huyện, đã làm thay đổi đáng kể cách thức tổ chức các khâu trung gian trong hoạt động này.
Trong điều kiện đó, cơ quan thanh tra cấp tỉnh có xu hướng phải trực tiếp tiếp cận số lượng lớn đơn vị cấp xã và đối tượng kê khai, từ đó đặt ra những yêu cầu cao hơn về tổ chức thực hiện, phân bổ nguồn lực và khả năng bao quát. Đối với hoạt động có tính chất phức tạp như xác minh tài sản, thu nhập – vốn đòi hỏi kiểm tra nguồn gốc tài sản, dòng tiền và các quan hệ lợi ích – việc không còn tầng trung gian hỗ trợ bước đầu có thể ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả khoanh vùng rủi ro và lựa chọn đối tượng xác minh theo hướng trọng tâm.
Đặc biệt, trong bối cảnh pháp luật chuyển dần sang cách tiếp cận quản lý theo rủi ro và dựa trên dữ liệu, sự thay đổi này không chỉ liên quan đến tổ chức bộ máy, mà còn đặt ra yêu cầu điều chỉnh về phương thức vận hành của toàn bộ cơ chế kiểm soát. Đồng thời, điều này cũng làm gia tăng yêu cầu đối với cấp cơ sở trong việc cung cấp thông tin phục vụ hoạt động xác minh, nhất là khi năng lực thực hiện tại cấp này còn có những hạn chế nhất định. Những vấn đề nêu trên cho thấy cần tiếp tục nghiên cứu việc thiết lập các cơ chế hỗ trợ phù hợp nhằm bảo đảm chức năng “lọc” thông tin và sàng lọc ban đầu trong điều kiện không còn cấp trung gian, qua đó góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động xác minh tài sản, thu nhập.
3.3. Những hạn chế về năng lực tham mưu và nhận diện rủi ro tại cấp xã
Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã – nơi trực tiếp tiếp nhận và quản lý thông tin về đối tượng kê khai – giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu đầu vào cho hoạt động xác minh tài sản, thu nhập. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy năng lực tham mưu và hỗ trợ nghiệp vụ tại cấp này còn có những hạn chế nhất định.
Việc tiếp nhận và quản lý bản kê khai tại cấp xã hiện nay chủ yếu mang tính hành chính, thường do cán bộ kiêm nhiệm thực hiện, trong khi các kỹ năng phân tích, so sánh và nhận diện rủi ro chưa được phát triển đồng bộ. Điều này phần nào ảnh hưởng đến khả năng hình thành khâu sàng lọc ban đầu đối với thông tin, dẫn đến việc cơ quan thanh tra cấp tỉnh phải tiếp nhận và xử lý khối lượng lớn dữ liệu chưa được phân loại.
Trong điều kiện pháp luật đặt ra yêu cầu tăng cường theo dõi biến động tài sản, thu nhập và áp dụng các tiêu chí định lượng, vai trò của cấp cơ sở trong việc tham gia hỗ trợ phân tích và nhận diện rủi ro ngày càng trở nên quan trọng. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa yêu cầu pháp lý và điều kiện thực tế về năng lực thực hiện tại cấp xã có thể đặt ra những khó khăn nhất định trong quá trình tổ chức thực hiện.
Hệ quả là hoạt động xác minh ở cấp tỉnh có thể chịu áp lực về khối lượng công việc, đồng thời thiếu nguồn dữ liệu đã được sàng lọc để phục vụ phân tích chuyên sâu. Điều này cho thấy cần tiếp tục quan tâm nâng cao năng lực cho cấp cơ sở, qua đó góp phần hoàn thiện chuỗi kiểm soát tài sản, thu nhập theo hướng hiệu quả và bền vững hơn.
3.4. Vấn đề về dữ liệu và yêu cầu nâng cao năng lực phân tích, kiểm soát quyền lực của thanh tra
Từ những nội dung nêu trên, một vấn đề mang tính hệ thống tiếp tục được đặt ra là việc xây dựng và khai thác cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm soát tài sản, thu nhập. Trên thực tế, việc quản lý hồ sơ kê khai tại nhiều địa phương vẫn còn phân tán, mức độ kết nối giữa cấp xã và cơ quan thanh tracấp tỉnh chưa thực sự đồng bộ.
Trong khi đó, dữ liệu không chỉ đóng vai trò là công cụ lưu trữ thông tin, mà còn là nền tảng quan trọng cho hoạt động phân tích, so sánh và nhận diện rủi ro. Khi dữ liệu chưa được chuẩn hóa và liên thông, hoạt động xác minh có thể có xu hướng xử lý theo từng vụ việc riêng lẻ, đồng thời gặp khó khăn trong việc theo dõi biến động tài sản, thu nhập theo thời gian và thực hiện kiểm soát quyền lực một cách có hệ thống.
Trong bối cảnh pháp luật mới nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ và chuyển dần sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu, vấn đề này không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện về thể chế và tổ chức thực hiện. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất, bảo đảm khả năng kết nối và khai thác hiệu quả giữa các cấp, các ngành là điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng hoạt động xác minh tài sản, thu nhập.
Những vấn đề nêu trên cho thấy cần tiếp tục quan tâm phát triển hạ tầng dữ liệu và nâng cao năng lực phân tích của cơ quan thanh tra, qua đó góp phần phát huy tốt hơn chức năng kiểm soát quyền lực trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.
3.5. Hiệu quả xử lý sau xác minh và yêu cầu tăng cường tác động phòng ngừa
Mặc dù hoạt động xác minh tài sản, thu nhập đã được triển khai trên thực tế, song số trường hợp được kết luận kê khai không trung thực và bị xử lý còn tương đối hạn chế so với tổng số bản kê khai. Điều này một mặt xuất phát từ những khó khăn trong việc chứng minh nguồn gốc tài sản, mặt khác cũng cho thấy một số vấn đề cần tiếp tục được quan tâm trong cơ chế xử lý và công khai kết quả xác minh.
Trong bối cảnh pháp luật đã thiết lập cơ chế giải trình đối với tài sản tăng thêm theo tiêu chí định lượng, việc triển khai trên thực tế đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan liên quan và khả năng tiếp cận, khai thác dữ liệu một cách hiệu quả. Tuy nhiên, trong điều kiện cơ chế phối hợp và hạ tầng dữ liệu chưa được hoàn thiện đồng bộ, công cụ này trong một số trường hợp chưa phát huy đầy đủ vai trò như kỳ vọng.
Bên cạnh đó, việc công khai kết luận xác minh hiện nay chủ yếu được thực hiện trong phạm vi nhất định, từ đó phần nào hạn chế tác động lan tỏa của cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập đối với xã hội. Điều này cho thấy cần tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện cơ chế xử lý sau xác minh theo hướng rõ ràng, kịp thời và phù hợp với yêu cầu tăng cường tính phòng ngừa trong công tác phòng, chống tham nhũng.
3.6. Sự tương thích giữa khuôn khổ pháp lý và mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp
Một vấn đề mang tính nền tảng cần được quan tâm là mức độ tương thích giữa khuôn khổ pháp lý hiện hành về kiểm soát tài sản, thu nhập với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Mặc dù pháp luật đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025, song về cơ bản vẫn mang dấu ấn của mô hình tổ chức chính quyền địa phương nhiều cấp trong giai đoạn trước khi chuyển đổi sang mô hình hai cấp theo định hướng cải cách gần đây. Các quy định về cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập và trình tự, thủ tục xác minh được thiết kế theo hướng phân tán thẩm quyền giữa nhiều chủ thể và gắn với hệ thống quản lý theo chiều dọc có tính trung gian.
Trong khi đó, việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp (không tổ chức cấp huyện) đã làm thay đổi đáng kể cấu trúc tổ chức và phương thức vận hành của bộ máy hành chính địa phương. Sự thay đổi này bước đầu đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát, điều chỉnh các quy định pháp luật nhằm bảo đảm sự phù hợp với thực tiễn tổ chức bộ máy. Trên thực tế, cơ quan thanh tra cấp tỉnh thực hiện chức năng xác minh nhưng không trực tiếp nắm giữ đầy đủ thông tin nền tảng, trong khi cấp xã – nơi có điều kiện tiếp cận thông tin sát thực hơn – lại chưa được trao đầy đủ công cụ và cơ chế phù hợp để tham gia vào quá trình sàng lọc, đánh giá ban đầu.
Bên cạnh đó, các quy định về theo dõi biến động tài sản, thu nhập theo hướng thường xuyên và dựa trên tiêu chí định lượng đòi hỏi phải có hệ thống dữ liệu liên thông và cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cấp, các ngành. Tuy nhiên, trong điều kiện thể chế và tổ chức thực hiện còn đang trong quá trình hoàn thiện, việc đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này trong thực tiễn vẫn đặt ra những thách thức nhất định.
Những vấn đề nêu trên cho thấy cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng theo hướng bảo đảm tính tương thích với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc tổ chức hiệu quả hoạt động xác minh tài sản, thu nhập trong giai đoạn mới.
4. Giải pháp hoàn thiện hoạt động thanh tra trong xác minh tài sản, thu nhập trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Trên cơ sở các vấn đề mang tính thể chế và nghiệp vụ đã được nhận diện, việc đề xuất giải pháp hoàn thiện hoạt động thanh tra trong xác minh tài sản, thu nhập cần đặt trong mối liên hệ trực tiếp với chức năng kiểm soát quyền lực của cơ quan thanh tra. Trong bối cảnh pháp luật phòng, chống tham nhũng sửa đổi năm 2025 chuyển mạnh sang kiểm soát biến động tài sản, thu nhập theo hướng định lượng và gắn với ứng dụng công nghệ, các giải pháp không chỉ dừng lại ở hoàn thiện quy trình thực hiện, mà phải hướng tới bảo đảm khả năng vận hành thực chất của cơ chế kiểm soát trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.
4.1. Hoàn thiện cơ chế phân tầng xác minh nhằm khắc phục bất cân xứng thông tin giữa cấp tỉnh và cấp xã
Để giải quyết nghịch lý giữa tập trung thẩm quyền và phân tán thông tin, cần thiết lập cơ chế phân tầng trong hoạt động xác minh tài sản, thu nhập. Theo đó, cấp xã không chỉ thực hiện chức năng tiếp nhận và quản lý bản kê khai, mà cần từng bước tham gia vào khâu sàng lọc ban đầu trên cơ sở các tiêu chí rủi ro do cơ quan thanh tra cấp tỉnh xây dựng.
Cơ chế này không làm thay đổi thẩm quyền xác minh, mà tạo ra một tầng hỗ trợ nghiệp vụ nhằm nâng cao chất lượng thông tin đầu vào. Trong điều kiện pháp luật yêu cầu theo dõi biến động tài sản thường xuyên, việc hình thành khâu sàng lọc tại cấp cơ sở sẽ góp phần giảm tải cho cấp tỉnh và nâng cao hiệu quả lựa chọn đối tượng xác minh.
4.2. Thiết lập “tầng lọc nghiệp vụ” trong hoạt động thanh tra khi không còn cấp huyện
Trong bối cảnh không còn cấp huyện, cần thiết kế một tầng lọc nghiệp vụ ngay trong nội bộ cơ quan thanh tra cấp tỉnh nhằm bù đắp khoảng trống tổ chức. Tầng này có thể được tổ chức dưới dạng bộ phận chuyên trách hoặc nhóm phân tích rủi ro, có nhiệm vụ tổng hợp, xử lý dữ liệu và đề xuất danh sách đối tượng xác minh trên cơ sở tiêu chí cụ thể.
Việc thiết lập tầng lọc này cho phép chuyển đổi phương thức hoạt động của thanh tra từ xử lý dàn trải sang tiếp cận có trọng tâm, phù hợp với mô hình quản lý theo rủi ro. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để chuẩn hóa quy trình lựa chọn đối tượng xác minh, hạn chế yếu tố cảm tính và tăng cường tính minh bạch trong hoạt động thanh tra.
4.3. Nâng cao vai trò phân tích rủi ro và kiểm soát quyền lực của thanh tra thông qua dữ liệu
Hiện đại hóa hoạt động thanh tra cần được đặt trọng tâm vào xây dựng và khai thác dữ liệu. Theo đó, cần đẩy nhanh việc số hóa hồ sơ kê khai và xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất, có khả năng kết nối giữa cấp xã và cơ quan thanh tra cấp tỉnh.
Quan trọng hơn, hệ thống này phải phục vụ trực tiếp cho hoạt động phân tích, so sánh và theo dõi biến động tài sản theo thời gian. Trên cơ sở đó, cơ quan thanh tra có thể áp dụng phương pháp phân tích rủi ro để xác định đối tượng ưu tiên xác minh. Việc nâng cao năng lực phân tích dữ liệu không chỉ cải thiện hiệu quả nghiệp vụ, mà còn góp phần củng cố chức năng kiểm soát quyền lực của thanh tra theo hướng hiện đại.
Bên cạnh đó, việc xây dựng và khai thác cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm soát tài sản, thu nhập cần được đặt trong khuôn khổ quản lý thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Theo đó, Thanh tra Chính phủ cần giữ vai trò chủ trì trong việc định hướng xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu, ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình kết nối và cơ chế khai thác thông tin giữa các cấp, các ngành, nhằm khắc phục tình trạng phân tán, cục bộ trong quản lý dữ liệu hiện nay.
Đặc biệt, cần gắn việc quản lý tài sản, thu nhập với hệ thống định danh cá nhân theo chủ trương của Đảng và Nhà nước về xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Việc sử dụng mã định danh cá nhân làm “trục kết nối” cho phép tích hợp, đối chiếu và theo dõi biến động tài sản, thu nhập của người có nghĩa vụ kê khai một cách xuyên suốt, chính xác và kịp thời. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển đổi hoạt động xác minh từ phương thức thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu, qua đó nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực và phòng, chống tham nhũng trong bối cảnh mới.
4.4. Hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành phục vụ xác minh tài sản, thu nhập
Hoạt động xác minh tài sản, thu nhập đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan như thuế, tài nguyên và môi trường, tài chính, ngân hàng và công an. Do đó, cần thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành với quy định rõ về trách nhiệm, thời hạn và phương thức cung cấp thông tin.
Việc chuẩn hóa quy trình trao đổi dữ liệu và bảo đảm tính kịp thời, chính xác của thông tin là điều kiện then chốt để khắc phục khó khăn trong việc chứng minh nguồn gốc tài sản, thu nhập. Đây cũng là yếu tố quyết định để các quy định mới về giải trình tài sản tăng thêm phát huy hiệu quả trong thực tiễn.
4.5. Đổi mới cơ chế xử lý sau xác minh nhằm tăng cường tính răn đe và phòng ngừa
Để hoạt động thanh tra phát huy vai trò phòng ngừa tham nhũng, cần hoàn thiện cơ chế xử lý sau xác minh theo hướng rõ ràng, kịp thời và có tính răn đe. Trước hết, cần bảo đảm việc xử lý dứt điểm các trường hợp kê khai không trung thực, tránh tình trạng kéo dài hoặc xử lý hình thức.
Đồng thời, cần gắn chặt kết quả xác minh với cơ chế giải trình tài sản tăng thêm theo tiêu chí định lượng, qua đó nâng cao tính khả thi của các quy định pháp luật. Việc mở rộng phạm vi công khai kết luận xác minh một cách phù hợp cũng là giải pháp quan trọng nhằm tăng cường tác động xã hội của cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập. Bên cạnh đó, cần làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị trong việc tổ chức và giám sát hoạt động xác minh.
Các giải pháp nêu trên hướng tới việc thiết lập một cơ chế thanh tra trong xác minh tài sản, thu nhập có khả năng vận hành thực chất trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời đáp ứng yêu cầu đổi mới của pháp luật phòng, chống tham nhũng. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu lực kiểm soát quyền lực, tăng cường hiệu quả phòng ngừa tham nhũng và củng cố niềm tin của xã hội đối với hoạt động của cơ quan thanh tra.
Kết luận
Hoạt động thanh tra trong kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn giữ vai trò then chốt trong cơ chế phòng ngừa và phát hiện tham nhũng, đặc biệt thông qua chức năng xác minh nhằm làm rõ tính trung thực của bản kê khai và kiến nghị xử lý vi phạm. Trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp (cấp tỉnh – cấp xã), vai trò này không chỉ được gia tăng về phạm vi mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với tổ chức bộ máy, phương thức thực hiện và năng lực nghiệp vụ của cơ quan thanh tra.
Những sửa đổi của Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2025 theo hướng kiểm soát biến động tài sản, thiết lập cơ chế giải trình theo tiêu chí định lượng và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ đã làm thay đổi căn bản cách tiếp cận trong kiểm soát tài sản, thu nhập. Điều này đòi hỏi hoạt động xác minh phải được tổ chức theo hướng chủ động, liên tục và dựa trên dữ liệu, thay vì chỉ dừng lại ở kiểm tra mang tính chất hậu kiểm như trước đây.
Việc không còn cấp trung gian trong hệ thống chính quyền địa phương đã làm thay đổi đáng kể cấu trúc phân bổ thẩm quyền và trách nhiệm, trong đó cơ quan thanh tra cấp tỉnh trở thành chủ thể trung tâm trong tổ chức xác minh, còn cấp xã là nơi trực tiếp nắm giữ thông tin về biến động tài sản, thu nhập. Nếu thiếu cơ chế phân định rõ ràng về trách nhiệm, quy trình phối hợp hiệu quả và công cụ quản lý phù hợp, hoạt động thanh tra trong lĩnh vực này khó tránh khỏi tình trạng quá tải, hình thức hoặc thiếu chiều sâu, từ đó làm suy giảm hiệu quả kiểm soát quyền lực.
Trên cơ sở đó, bài viết cho rằng việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động thanh tra trong kiểm soát tài sản, thu nhập cần được tiếp cận theo hướng tập trung vào chức năng cốt lõi là xác minh, phát hiện và kiến nghị xử lý vi phạm, đồng thời bảo đảm tính độc lập tương đối trong hoạt động nghiệp vụ. Các giải pháp như hoàn thiện cơ chế phân cấp gắn với kiểm soát quyền lực, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ thanh tra, phát triển hạ tầng dữ liệu và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin cần được triển khai đồng bộ nhằm đáp ứng yêu cầu của mô hình tổ chức mới.
Về lâu dài, việc đổi mới hoạt động thanh tra trong kiểm soát tài sản, thu nhập không chỉ nhằm thích ứng với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, mà còn góp phần hình thành một cơ chế kiểm soát quyền lực hiện đại, thực chất và bền vững. Qua đó, bảo đảm hiệu quả thực thi pháp luật phòng, chống tham nhũng, tăng cường liêm chính công vụ và củng cố niềm tin của xã hội đối với bộ máy hành chính nhà nước.
NGUYỄN HÀO KIỆT
Học viên Học viện Hành chính và Quản trị công
