Đây là dạng rủi ro không phát sinh tại thời điểm ký kết, mà thường xuất hiện khi thương vụ bị soi chiếu lại sau nhiều năm dưới góc độ quản lý tài sản công và phương pháp xác định thiệt hại theo cách tiếp cận của cơ quan có thẩm quyền. Ở thời điểm giao dịch, hồ sơ pháp lý có thể đầy đủ, thủ tục hợp lệ, thậm chí phù hợp với chính sách và định hướng phát triển kinh tế. Tuy nhiên, khi bối cảnh pháp lý và cách tiếp cận quản lý thay đổi, logic hậu kiểm được kích hoạt, và toàn bộ thương vụ có thể bị đặt lại vấn đề.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Thực tiễn những năm gần đây cho thấy doanh nghiệp tư nhân không còn đứng ngoài “vùng rủi ro hình sự” chỉ vì họ không phải là chủ thể được giao quản lý tài sản công ban đầu. Khi một giao dịch bị nhìn nhận là làm suy giảm hoặc bào mòn giá trị tài sản Nhà nước theo phương pháp đánh giá của cơ quan tiến hành tố tụng, rủi ro pháp lý có thể phát sinh, dù trước đó thương vụ được thiết kế và triển khai thông qua các hợp đồng kinh tế hợp lệ.
Nhìn lại quá trình rà soát và xử lý các thương vụ lớn trong quá khứ, có thể thấy rủi ro này không mang tính giả định. Đã từng xuất hiện những trường hợp tài sản công tại các vị trí thương mại đặc biệt được đưa vào mô hình hợp tác đầu tư, liên doanh hoặc tái cấu trúc doanh nghiệp với kỳ vọng khai thác hiệu quả hơn. Điển hình là vụ việc liên quan khu đất Lê Duẩn - quận 1 (cũ), nơi tài sản công được sử dụng làm nền tảng cho các phương án kinh doanh phù hợp với khung pháp lý tại thời điểm triển khai. Khi các thương vụ này bị soi chiếu lại dưới góc độ hậu kiểm, vấn đề không nằm ở việc có hay không hợp đồng, mà ở phương pháp xác định giá trị quyền sử dụng đất, cơ chế bảo toàn phần giá trị Nhà nước và cách phân bổ lợi ích trong dài hạn.
Tương tự, trong quá trình cổ phần hóa và tái cấu trúc doanh nghiệp Nhà nước tại một số địa phương, đã có những trường hợp doanh nghiệp tư nhân tham gia mua cổ phần chi phối hoặc tiếp nhận quỹ đất lớn gắn với doanh nghiệp sau cổ phần hóa. Ở thời điểm giao dịch, hồ sơ pháp lý được xem là phù hợp với chính sách hiện hành. Nhưng nhiều năm sau, khi cách tiếp cận đối với quản lý tài sản công thay đổi, việc định giá doanh nghiệp, đặc biệt là giá trị quyền sử dụng đất bị đặt lại vấn đề. Khi đó, trọng tâm tranh luận không còn nằm ở việc giao dịch có hợp pháp hay không, mà ở việc giá trị tài sản Nhà nước có được bảo toàn đầy đủ hay đã bị thất thoát, lãng phí theo cách xác định của cơ quan có thẩm quyền.
Trong các dự án thương mại - dịch vụ quy mô lớn tại khu vực ven biển miền Trung hoặc trung tâm đô thị, nơi tài sản công được giao hoặc cho thuê để triển khai dự án, rủi ro tương tự cũng có thể phát sinh. Trong trường hợp pháp luật yêu cầu phải đấu giá, đấu thầu hoặc định giá theo các chuẩn mực nhất định nhưng không được thực hiện đầy đủ, việc giao đất hoặc cho thuê đất có thể bị đánh giá lại, và phần giá trị tài sản liên quan có nguy cơ bị xem xét như yếu tố thiệt hại cần làm rõ.
Điều 219 Bộ luật Hình sự, về bản chất, nhằm xử lý hành vi vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí theo các ngưỡng luật định. Trong thực tiễn áp dụng, tranh cãi lớn nhất thường không nằm ở việc có hay không hợp đồng kinh tế, mà ở phương pháp xác định thiệt hại và phạm vi thiệt hại được xem xét, đặc biệt trong bối cảnh thiếu một chuẩn mực thống nhất về phương pháp xác định thiệt hại, nơi các cách tiếp cận khác nhau có thể dẫn đến những cách hiểu khác nhau về phạm vi thiệt hại.
Rủi ro lớn nhất đối với doanh nghiệp nằm ở chỗ họ có thể không trực tiếp quyết định chính sách, không quản lý tài sản công từ đầu, nhưng lại trở thành bên hưởng lợi sau cùng của quá trình chuyển dịch. Trong bối cảnh đó, nếu không có chiến lược phòng ngừa rủi ro pháp lý ngay từ khâu thẩm định giao dịch, doanh nghiệp rất dễ rơi vào tình thế bị động khi thương vụ được đánh giá lại trong một bối cảnh pháp lý và cách tiếp cận quản lý đã thay đổi.
Bài học cốt lõi đối với cộng đồng doanh nghiệp không phải là né tránh các thương vụ liên quan đến tài sản công, mà là thay đổi cách tiếp cận pháp lý. Trước khi ký kết, doanh nghiệp cần đặt ra những câu hỏi nền tảng: giao dịch này có nguy cơ làm phát sinh thất thoát, lãng phí tài sản Nhà nước theo cách xác định của cơ quan có thẩm quyền hay không; phương pháp định giá và cơ chế bảo toàn giá trị được thiết kế ra sao; và trách nhiệm của các bên được phân định như thế nào trong dài hạn. Thẩm định pháp lý vì thế không thể chỉ dừng ở việc kiểm tra hình thức hợp đồng, mà phải đi sâu vào bản chất tài sản, thẩm quyền phê duyệt và các kịch bản hậu kiểm có thể phát sinh.
Trong bối cảnh siết chặt quản lý tài sản công, rủi ro hình sự cho doanh nghiệp không phát sinh ở thời điểm ký hợp đồng, mà thường chỉ xuất hiện khi giao dịch bị soi chiếu lại sau nhiều năm dưới logic hậu kiểm và phương pháp xác định thất thoát, lãng phí. Khi đó, vấn đề không còn là đã làm đúng quy trình hay chưa, mà là giá trị tài sản Nhà nước có được bảo toàn hay không. Vì vậy, thẩm định pháp lý và phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu cần được coi là một phần không thể thiếu của chiến lược đầu tư và quản trị pháp lý doanh nghiệp.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm, chuyên gia phòng ngừa rủi ro hình sự cho doanh nghiệp:
“Điều doanh nghiệp cần lo không phải là giao dịch có đúng quy trình hay không, mà là sau thương vụ đó, giá trị tài sản Nhà nước có bị xem là thất thoát hoặc lãng phí theo cách xác định của cơ quan có thẩm quyền hay không. Đó mới là điểm kích hoạt rủi ro hình sự”.
Trong thực tiễn tư vấn phòng ngừa rủi ro hình sự cho doanh nghiệp liên quan đến tài sản công, TAT Law Firm thường khuyến nghị doanh nghiệp rà soát giao dịch dưới góc độ hậu kiểm ngay từ giai đoạn thẩm định.
