Nội dung vụ tranh chấp
Năm 1997, 1998 Nông Lâm trường 78 (Học viện Lục Quân - HVLQ - Đà Lạt) và ông Giang Minh Họa (sinh năm 1962, ngụ tại xã Ninh Gia huyện Đức Trọng cũ, tỉnh Lâm Đồng ký kết 02 Hợp đồng (HĐ) giao khoán "Đầu tư trồng mới, chăm sóc và giao nộp sản phẩm cây công nghiệp cà phê” số 23/HĐCP và số 02/HĐCP. Theo đó, Nông lâm trường 78 khoán cho ông Họa 1,5 ha đất để khai phá, trồng mới cà phê và giao nộp sản phẩm. Thời hạn khoán 20 năm. Do ông Họa chỉ đóng sản đến năm 2010 rồi ngưng nên HVLQ khởi kiện, yêu cầu thanh lý HĐ, buộc bị đơn phải nộp số sản phẩm còn thiếu và trả lại diện tích nhận khoán.
Trình bày trước Tòa, bị đơn Họa cho rằng, căn cứ các Quyết định (QĐ) của UBND tỉnh Lâm Đồng số 318/QD-UB ngày 5/8/1978, số 532/QĐ-UB ngày 20/8/1982 và số 185/QQ-UB ngày 01/4/1992 thì đất giao khoán không thuộc quyền quản lý của Nông Lâm trường 78. Toàn bộ diện tích là do gia đình tự khai phá, cũng như tất cả cây cối, tài sản trên đất cũng do gia đình tạo lập từ 1987-1988 (trước khi ký HĐ), Nông lâm trường 78 không đầu tư đồng nào. Do đó, ông không chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn...
"HĐ giao khoán thực tế là phát canh thu tô, trái quy định. Thế nhưng, tòa không tuyên vô hiệu mà buộc chúng tôi giao cả đất lẫn cây trồng do công sức mình tạo dựng" - Bà Hoàng Thị Huệ.
Bản án dân sự sơ thẩm số 25/2017/DS-ST, ngày 17/10/2017 của TAND huyện Đức Trọng phán quyết: Buộc vợ chồng ông Họa trả 2,7ha đất đang canh tác (vượt 1,2ha so với HĐ) cùng toàn bộ cây trồng trên đất và thanh toán hơn 5,6 tấn cà phê robusta, là sản phẩm phải giao nộp từ năm 2011 đến 2016 cho HVLQ (quy ra tiền hơn 751 triệu đồng)! Ngày 23/4/2019, TAND tỉnh Lâm Đồng mở phiên phúc thẩm, chấp nhận kháng cáo của ông Họa, hủy toàn bộ án sơ thẩm. Hơn 04 năm sau, ngày 18/01/2021, TAND huyện Đức Trọng mở phiên sơ thẩm lần 2. Mặc dù đại diện Viện Kiểm sát đề nghị không chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn đối với sản lượng cà phê hết hạn HĐ, nhưng, HĐXX vẫn tuyên: Bị đơn phải nộp 8,8 tấn cà phê robusta (sản lượng phải nộp từ 2011 đến 2020). Đồng thời giao toàn bộ 2,7ha cùng cây cối trên đất cho nguyên đơn... Ông Họa tiếp tục kháng án, và ngày 14/12/2021, TAND tỉnh ra QĐ số 37/2021/QĐ-PT đình chỉ xét xử (đồng nghĩa, án sơ thẩm có hiệu lực)!
Những bất cập từ quyết định của Tòa
Các Luật sư (LS) Nhâm Mạnh Hà, Phạm Thanh Bình (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) và Hoàng Thế Trọng (Đoàn Luật sư tỉnh Lâm Đồng) nêu rõ nhiều thiếu sót, bất cập tại bản án sơ thẩm lần đầu của TAND huyện Đức Trọng. Về tố tụng, ông Họa phản tố, yêu cầu hủy sổ đỏ số CD 929798 ngày 30/6/2017 (đổi từ sổ đỏ số A 275194 ngày 06/4/1992) do UBND tỉnh Lâm Đồng cấp cho HVLQ Đà Lạt không đúng quy trình, không đo đạc thực tế, cấp trùng lên đất dân đã khai phá, canh tác ổn định... Vì vậy, thẩm quyền giải quyết thuộc TAND cấp tỉnh và phải đưa UBND tỉnh Lâm Đồng tham gia tố tụng...
QĐ giao đất năm 1978 nêu rõ "chỉ được phép trồng cây lương thực" thâm canh. Song, HĐ giao khoán lại là trồng cà phê!
Về nội dung: Thứ nhất, theo HĐ thì diện tích đất khoán chỉ 1,5ha, song Tòa lại buộc bị đơn trả 2,7ha (dư tới 1,2ha). Đây là diện tích đất gia đình ông Họa khai phá, đầu tư, canh tác không nằm trong HĐ khoán. Như thế, Tòa đã giải quyết vượt yêu cầu khởi kiện ban đầu. Thứ 2, Tòa buộc bị đơn phải "giao không" toàn bộ cây trồng trên đất cho nguyên đơn cũng là điều rất khó chấp nhận. Bởi, đây là công sức đầu tư, là tài sản của gia đình bị đơn. Thứ 3, điều cốt lõi nhất, QĐ số 318 QĐ/UB ngày 05/8/1978 và QĐ số 532 ngày 20/8/1982, nội dung: Cấp cho HVLQ 200ha đất để sản xuất cải thiện đời sống trong thời hạn 05 năm và "chỉ được phép trồng cây lương thực, chăn nuôi với điều kiện thâm canh tăng năng suất cao". Không chỉ thế, "Nếu HVLQ canh tác không hết diện tích được cấp thì báo lại cho UBND tỉnh giao cho dân canh tác, không được sử dụng đất vào mục đích khác và không được tự ý giao cho tổ chức hay cho cá nhân nào sử dụng". Thế nhưng, HVLQ - mà cụ thể là Nông lâm trường 78 đã không sử dụng đất hàng chục năm, mãi đến cuối thập niên 1990 mới ký HĐ khoán trắng vùng đất mà người dân đã khai phá, canh tác, quản lý từ trước. Đây là hình thức phát canh thu tô vào thời điểm đó Nhà nước tuyệt không cho phép. Chẳng những vậy, Luật Đất đai qua các thời kỳ đều nghiêm cấm việc sử dụng đất sai mục đích. Và, diện tích đất sử dụng sai có thể bị thu hồi để giao cho chính người đang trực tiếp sản xuất theo hình thức giao đất hoặc cho thuê...
QĐ điều chỉnh năm 1982 nêu rõ: Nếu không canh tác hết đất "thì báo lại cho UBND tỉnh giao cho dân (...), không được tự ý giao cho tổ chức hay cho cá nhân nào sử dụng"!
Như vậy, Nông lâm trường 78 đã không sử dụng đất đúng mục đích mà còn có dấu hiệu vi phạm về quản lý đất đai. Do đó, HĐ giao khoán đã vô hiệu ngay tại thời điểm ký kết, nên lẽ ra, phải được Tòa tuyên vô hiệu!... và...
Phải mất hơn 04 năm, sau khi bản án sơ thẩm lần đầu bị hủy, ngày 18/01/2021, TAND huyện Đức Trọng mở phiên xét xử sơ thẩm lần 2. Song, ngoài sự thay đổi là đưa UBND xã Ninh Gia tham gia tố tụng và HVLQ bổ sung yêu cầu thu thêm phần đất ngoài HĐ thì phán quyết vẫn là: Chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn!
Bất ngờ bởi bản án sơ thẩm lần 2 "bổn cũ soạn lại", ông Họa kháng cáo tiếp. Sau nhiều lần hoãn vì dịch bệnh Covid-19, TAND tỉnh Lâm Đồng ra QĐ mở phiên phúc thẩm vào ngày 14/12/2021. Nhận thấy địa bàn xã Ninh Gia đang thuộc cấp độ dịch nguy cơ cao (màu cam), giao thông công cộng hạn chế, mặt khác số ca nhiễm tại Hà Nội tăng đột biến, các Luật sư không thể bay vào Đà Lạt nên ngày 10/12/2021, ông Họa viết đơn xin hoãn. Thế nhưng, đơn của ông không được chấp nhận. TAND tỉnh Lâm Đồng cho rằng ông vắng mặt với lý do không thuộc trường hợp bất khả kháng, trở ngại khách quan nên coi như chấm dứt kháng cáo. Từ đó, Tòa ra QĐ số 37/2021/QĐ-PT đình chỉ xét xử. Và như thế, bản án sơ thẩm lần 2 nghiễm nhiên có hiệu lực thi hành!
Nỗi lòng người "nhận khoán"
Tiếp xúc với chúng tôi, bà Hoàng Thị Huệ - vợ bị đơn Giang Minh Họa (bà Huệ cũng là người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan trong vụ án), bức xúc: "Đau xót quá! Sau khi Tòa tỉnh đình chỉ xét xử thì Thi hành án huyện tổ chức cưỡng chế, chặt phá sạch cả ngàn cây cà phê của gia đình chúng tôi!". Bà khẳng định, những năm 1987 - 1988, gia đình bà cùng hàng chục hộ dân khác, theo tiếng gọi khai hoang phát triển kinh tế đã rời quê hương đến vùng đồi hoang này mở đất, canh tác mà không ai lập biên bản hay tranh chấp. Mãi 10 năm sau, ông Ngọc ở Nông Lâm trường 78 đến nói là gia đình lấn chiếm đất, phải ký HĐ khoán. Do không rành rẽ bản đồ và sợ bị phá bỏ cà phê nên gia đình đã ký 02 HĐ, "nhận khoán" 1,5ha đất mà chính vợ chồng con cái mình đổ bao công tạo lập. Sau này, do nhận thức việc giao khoán theo kiểu khoán trắng, phát canh thu tô là sai trái nên gia đình ngưng không thực hiện HĐ...
Sau cưỡng chế, đất đã được người dân khác tác động, sử dụng.
Nhận xét về vụ kiện, LS Hoàng Thế Trọng cho rằng, 02 bản án sơ thẩm đều không thuyết phục, thiếu khách quan và khiên cưỡng. Lẽ ra, Tòa phải tuyên HĐ vô hiệu mới đảm bảo tính pháp lý. Vì vậy, bản án sơ thẩm có hiệu lực, do tình hình Covid-19, "rất cần được cấp có thẩm quyền xem xét lại, kể cả QĐ đình chỉ xét xử phúc thẩm".
Còn bà Huệ: "Ngoài gia đình tôi, 02 hộ khác cũng bị tòa tuyên lấy cả diện tích lẫn cây cối ngoài HĐ. Sau cưỡng chế, mặt bằng đã được giao người khác thuê canh tác. Đất chúng tôi tự khai phá, cây chúng tôi tự trồng vậy mà Tòa xử thế, liệu có công bằng?" - giọng người phụ nữ tuổi U70 đầy chua xót!
MẠC HỒNG KỲ - LÊ HỮU QUẾ
