Biện pháp xử lý chuyển hướng giáo dục tại xã, phường, đặc khu đối với người chưa thành niên phạm tội

Đặt vấn đề

Biện pháp xử lý chuyển hướng giáo dục tại xã, phường, đặc khu đối với người chưa thành niên phạm tội là một nội dung quan trọng trong chính sách hình sự Việt Nam, thể hiện rõ quan điểm nhân đạo và giáo dục đối với người chưa thành niên phạm tội.

Theo Điều 43 Luật Tư pháp người chưa thành niên, biện pháp chuyển hướng giáo dục tại xã, phường đặc khu là việc buộc người chưa thành niên phạm tội phải chịu sự quản lý, giám sát, giáo dục của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi họ cư trú về việc tuân thủ pháp luật, thực hiện nghĩa vụ công dân, chấp hành nội quy, quy chế của nơi cư trú, nơi học tập, nơi làm việc.

Trước hết, trong bối cảnh tình hình vi phạm pháp luật ở người chưa thành niên có xu hướng gia tăng và diễn biến phức tạp, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý hành vi vi phạm mà còn phải chú trọng đến giáo dục, giúp các em nhận thức sai lầm và tái hòa nhập cộng đồng. Chính vì vậy, việc áp dụng biện pháp chuyển hướng giáo dục tại xã, phường, đặc khu trở thành một giải pháp thay thế cho các biện pháp xử lý mang tính trừng phạt, nhằm hạn chế tác động tiêu cực của môi trường giam giữ đối với sự phát triển của người chưa thành niên.

Tuy nhiên, thực tiễn đặt ra nhiều vấn đề đáng quan tâm. Một mặt, quy định pháp luật về biện pháp này tuy đã được ghi nhận nhưng còn mang tính khái quát, thiếu hướng dẫn cụ thể về trình tự, thủ tục, thẩm quyền và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan. Mặt khác, năng lực của chính quyền cơ sở trong việc tổ chức thực hiện còn hạn chế; đội ngũ cán bộ chưa được đào tạo chuyên sâu về tâm lý, giáo dục người chưa thành niên. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong quá trình giáo dục, giám sát chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến việc áp dụng biện pháp đôi khi mang tính hình thức.

Nội dung và điều kiện áp dụng

Khoản 2 Điều 43 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định 02 trường hợp được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng Giáo dục tại xã, phường, đặc khu như sau:

“a) Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 37 và phạm một trong các tội quy định tại điểm a khoản 2 Điều 51 của Luật này;

b) Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 37 và phạm một trong các tội quy định tại điểm b khoản 2 Điều 51 của Luật này.”

Trường hợp thứ nhất, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp “Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án” và phạm một trong các tội sau: “Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, Tội mua bán người, Tội mua bán người dưới 16 tuổi, Tội cướp tài sản, Tội cướp giật tài sản, Tội tàng trữ trái phép chất ma túy, Tội vận chuyển trái phép chất ma túy, Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội chiếm đoạt chất ma túy, trừ trường hợp người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án”.

Theo đó, người người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng giáo dục tại xã, phường, đặc khu trừ trường hợp là “Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án” và phạm một trong các tội quy định tại điểm a khoản 2 Điều 51 của Luật này. Trường hợp người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nhẹ hơn như khiển trách, xin lỗi bị hại, bồi thường thiệt hại tại các Điều 40, 41, 41 của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Đối với trường hợp người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 phạm tội rất nghiêm trọng quy định tại điểm a khoản 2 Điều 51 thì không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng này, vì đây là những tội phạm nhà nước, xã hội lên án và đề phòng cao nên cần xử lý nghiêm những trường trường hợp phạm tội trong đó có người chưa thành niên phạm tội.

Trường hợp thứ hai, người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự trừ trường hợp “Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án” và phạm một trong các tội sau: “Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, Tội cướp giật tài sản, trừ trường hợp người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án”.

Người người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng giáo dục tại xã, phường, đặc khu trừ trường hợp là “Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án”, “Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án” có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nhẹ hơn như khiển trách, xin lỗi bị hại, bồi thường thiệt hại tại các Điều 40, 41, 41 của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Đối với trường hợp người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 phạm tội nghiêm trọng quy định tại điểm b khoản 2 Điều 51 thì không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng này, đây là những tội phạm mà nhà nước, xã hội lên án và đề phòng cao nên cần xử lý nghiêm những trường trường hợp phạm tội trong đó có người chưa thành niên phạm tội.

Thời hạn áp dụng và nghĩa vụ của người chưa thành niên phạm tội

Thời hạn áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu và thực hiện nghĩa vụ của người chưa thành niên phạm tội được áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu được quy định tại khoản 2 Điều 23 của Luật Tư pháp người chưa thành niên là từ 06 tháng đến 02 năm.

Theo đó, trong thời hạn từ 06 tháng 02 năm thì người chưa thành niên phạm tội được áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu phải thực hiện các nghĩa vụ sau đây: Chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; tuân thủ pháp luật, chấp hành nội quy, quy chế của nơi cư trú, học tập, làm việc; chịu sự giám sát, giáo dục của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền trong thời gian chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; báo cáo tình hình chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng khi được yêu cầu; trình diện cơ quan có thẩm quyền khi được yêu cầu trong thời gian chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng.

Vướng mắc, hạn chế

Có thể thấy biện pháp xử lý chuyển hướng này mang lại nhiều ý nghĩa tích cực. Trước hết, nó giúp người chưa thành niên nhận thức sai lầm mà không bị mặc cảm như khi bị xử lý hình sự. Thứ hai, việc được sống trong môi trường gia đình giúp các em ổn định tâm lý, tránh bị ảnh hưởng tiêu cực từ môi trường giam giữ. Thứ ba, biện pháp này góp phần giảm tải cho hệ thống tư pháp và nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm lâu dài.

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm, việc áp dụng biện pháp chuyển hướng giáo dục tại xã, phường, đặc khu vẫn còn tồn tại nhiều vướng mắc và hạn chế.

Thứ nhất, cơ chế pháp lý và các quy định hướng dẫn còn hạn chế. Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ 01/01/2026, tuy nhiên các hướng dẫn cụ thể hiện tại vẫn đang dừng ở mức xử lý hình sự, tố tụng hình sự và áp dụng của Tòa án về xử lý chuyển hướng mà chưa quy định cụ thể việc thủ tục, nội dung, trách nhiệm của gia đình, địa phương về áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu. Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 được sửa đổi, bổ sung năm 2020; văn bản hợp nhất 4750/VBHN-BTP ngày 05/8/2025 của Bộ Tư pháp, văn bản hợp nhất Nghị định quy định chế độ áp dụng biện pháp xử lý hành chính giáo dục tại xã, phường, đặc khu quy định chi tiết về áp dụng biện pháp xử lý hành chính giáo dục tại xã, phường, đặc khu. Tuy nhiên, đối tượng áp dụng là trường hợp người chưa thành niên bị xử phạt vi phạm hành chính nên khi áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng giáo dục tại xã, phường, đặc khu theo Luật Tư pháp người chưa thành niên không thể áp dụng đối với Nghị định trên.

Thứ hai, hiệu quả giáo dục phụ thuộc rất lớn vào gia đình và chính quyền địa phương. Trong thực tế, không phải gia đình nào cũng có đủ điều kiện, thời gian và phương pháp để quản lý, giáo dục con em. Có những trường hợp cha mẹ đi làm xa, thiếu sự quan tâm, dẫn đến việc người chưa thành niên không được giám sát chặt chẽ.

Thứ ba, năng lực và nguồn lực của chính quyền cấp xã còn hạn chế. Cán bộ địa phương thường kiêm nhiệm nhiều công việc, chưa được đào tạo chuyên sâu về tâm lý lứa tuổi hoặc kỹ năng giáo dục người vi phạm. Do đó, việc theo dõi, đánh giá và hỗ trợ đôi khi mang tính hình thức, chưa thực sự hiệu quả.

Thứ tư, sự phối hợp giữa các bên như gia đình, nhà trường và tổ chức xã hội chưa đồng bộ. Có nơi việc quản lý còn lỏng lẻo, thiếu kế hoạch cụ thể, dẫn đến tình trạng người chưa thành niên không có sự thay đổi rõ rệt, thậm chí tái phạm.

Thứ năm, môi trường xã hội xung quanh cũng là một yếu tố ảnh hưởng. Nếu người chưa thành niên sống trong khu vực có nhiều tệ nạn hoặc bạn bè xấu, việc giáo dục tại cộng đồng có thể không đạt được kết quả mong muốn.

Để thấy rõ hơn, có thể xem xét một số ví dụ thực tế. Chẳng hạn, một học sinh 16 tuổi tại địa phương do thiếu sự quản lý của gia đình đã tham gia trộm cắp tài sản nhỏ. Sau khi bị phát hiện, cơ quan chức năng không truy cứu trách nhiệm hình sự mà áp dụng biện pháp giáo dục tại xã. Trong thời gian này, em được gia đình cam kết quản lý, đồng thời tham gia sinh hoạt Đoàn và lao động công ích. Nhờ sự quan tâm sát sao của chính quyền và nhà trường, em đã nhận thức được sai lầm, quay lại học tập bình thường và không tái phạm.

Ngược lại, cũng có trường hợp một thanh thiếu niên vi phạm nhiều lần nhưng gia đình buông lỏng quản lý, chính quyền thiếu theo dõi chặt chẽ. Dù đã được áp dụng biện pháp giáo dục tại địa phương, người này vẫn tiếp tục tụ tập bạn xấu và tái phạm hành vi vi phạm pháp luật. Điều này cho thấy nếu thiếu sự phối hợp và trách nhiệm, biện pháp chuyển hướng giáo dục sẽ khó đạt hiệu quả.

Kiến nghị

Từ những phân tích trên, có thể thấy để nâng cao hiệu quả của biện pháp này cần thực hiện một số giải pháp như:

- Cần ban hành hướng dẫn cụ thể về áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, trách nhiệm của gia đình, xã hội và các cơ quan có liên quan trong việc giám sát, giáo dục người chưa thành niên phạm tội.

- Nâng cao năng lực cho cán bộ địa phương, xây dựng chương trình giáo dục phù hợp với từng đối tượng, và đẩy mạnh sự phối hợp giữa các tổ chức xã hội. Đồng thời, cần tạo điều kiện học tập, học nghề và việc làm để người chưa thành niên có hướng phát triển tích cực.

Tóm lại, biện pháp xử lý chuyển hướng giáo dục tại xã, phường, đặc khu là một giải pháp mang tính nhân văn sâu sắc, phù hợp với đặc điểm của người chưa thành niên. Tuy còn tồn tại một số hạn chế, nhưng nếu được thực hiện nghiêm túc và đồng bộ, đây sẽ là công cụ hiệu quả trong việc phòng ngừa tội phạm và giúp thế hệ trẻ phát triển lành mạnh.

NGUYỄN VĂN HÒA

Tòa án quân sự khu vực Quân khu 3,

VŨ TIẾN THỌ

Tòa án quân sự Thủ đô Hà Nội.