Thực tiễn nghiên cứu và kinh nghiệm hành nghề cũng như tham khảo quốc tế cho thấy, lo ngại này là chưa thực sự có cơ sở nếu xác định đúng bản chất và phạm vi của chế định luật sư công.
Cần nhìn nhận rằng luật sư công, về bản chất là một thiết chế tư vấn pháp lý nội bộ cho khu vực công, không tham gia thị trường dịch vụ pháp lý và do đó không tạo ra sự cạnh tranh hay xung đột với chế định luật sư hiện hành. Hai thiết chế này có thể cùng tồn tại, bổ trợ lẫn nhau trong việc nâng cao chất lượng quản trị nhà nước và bảo đảm pháp quyền.
Ảnh minh họa. Nguồn: Tuoitre.vn.
Cơ sở lý luận về chế định luật sư công
Luật sư công có thể được hiểu là chủ thể có trình độ và tư cách nghề nghiệp luật sư, thực hiện chức năng tư vấn pháp lý cho cơ quan nhà nước, phục vụ lợi ích công, không nhằm mục đích kinh doanh dịch vụ pháp lý.
Về bản chất, luật sư công không tham gia thị trường dịch vụ pháp lý; không thiết lập quan hệ khách hàng – dịch vụ; hoạt động trong khuôn khổ công vụ hoặc hợp đồng công.
Do đó, luật sư công gần với mô hình pháp chế công vụ chuyên nghiệp hóa hơn là luật sư hành nghề độc lập.
Phân biệt với luật sư khu vực tư
Theo Luật Luật sư, luật sư là người cung cấp dịch vụ pháp lý cho khách hàng theo cơ chế thị trường. Trong khi đó, luật sư công không tham gia quan hệ này, chỉ thực hiện công vụ hoặc nhiệm vụ được giao. Như vậy, hai chủ thể này vận hành trong hai không gian pháp lý hoàn toàn khác biệt.
Không tồn tại sự cạnh tranh giữa hai chế định
- Không giao thoa về thị trường dịch vụ pháp lý: Một trong những tiêu chí quan trọng để xác định cạnh tranh là cùng tham gia một thị trường. Tuy nhiên, luật sư công không cung cấp dịch vụ ra bên ngoài, không thu phí dịch vụ từ thị trường và không đại diện cho khách hàng ngoài khu vực công. Do đó, không tồn tại yếu tố cạnh tranh theo nghĩa kinh tế – pháp lý.
- Không xâm lấn chức năng hành nghề luật sư: Các chức năng cốt lõi của luật sư theo pháp luật Việt Nam bao gồm: tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng, tư vấn pháp lý cho khách hàng và dịch vụ pháp lý khác. Trong khi luật sư công, nếu được thiết kế đúng, sẽ không tham gia tố tụng với tư cách luật sư độc lập, không nhận vụ việc từ thị trường, không thay thế vai trò của luật sư tư trong tranh chấp do đó, không có sự “lấn sân” về chức năng nghề nghiệp.
Vai trò của luật sư công trong nâng cao chất lượng quản trị
Luật sư công giúp rà soát tính hợp pháp của quyết định hành chính, phát hiện sớm rủi ro pháp lý trong hợp đồng, dự án và hạn chế tranh chấp phát sinh. Điều này phù hợp với nguyên tắc quản trị hiện đại là “phòng ngừa tốt hơn xử lý hậu quả”, là công cụ phòng ngừa rủi ro pháp lý.
Sự tham gia của luật sư công trong quá trình soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật, thẩm định chính sách, đánh giá tác động pháp lý sẽ góp phần bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và khả thi của hệ thống pháp luật, từ đó nâng cao chất lượng chính sách và pháp luật.
Luật sư công đóng vai trò như một cơ chế kiểm soát nội bộ, góp phần hạn chế lạm quyền, tăng tính minh bạch và bảo vệ lợi ích công góp phấn tăng cường trách nhiệm giải trình.
Kinh nghiệm quốc tế và giá trị tham chiếu
Nghiên cứu pháp luật Hoa Kỳ thấy rất rõ hệ thống government attorneys hoạt động trong các cơ quan công quyền, thực hiện tư vấn pháp lý, đại diện cho Nhà nước trong các vụ kiện. Họ không tham gia thị trường dịch vụ pháp lý tư.
Còn tại Pháp, hệ thống pháp chế nhà nước (Conseil d'État, pháp chế bộ ngành) đảm nhiệm vai trò tư vấn pháp lý cấp cao, tách biệt với luật sư hành nghề.
Tại Nhật Bản: phát triển mạnh đội ngũ luật sư làm việc trong khu vực công, nhưng vẫn duy trì ranh giới rõ ràng với luật sư tư.
Kết luận
Chế định luật sư công, nếu được thiết kế đúng bản chất, không những không ảnh hưởng đến chế định luật sư tại Việt Nam, mà còn góp phần hoàn thiện hệ thống pháp lý theo hướng hiện đại và hiệu quả hơn. Luật sư công – phục vụ khu vực công còn Luật sư “tư” – phục vụ xã hội và thị trường. Hai thiết chế này tồn tại song song, độc lập về chức năng nhưng thống nhất về mục tiêu: bảo đảm pháp quyền, công lý và hiệu quả quản trị quốc gia.
Luật sư TẠ NGỌC TOÀN
Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Phú Thọ,
Trưởng Văn phòng Luật sư số 1 Vĩnh Phúc.
