Khái niệm, đặc điểm về tổng hợp hình phạt
Trong các văn bản pháp luật hình sự Việt Nam, chưa có định nghĩa cụ thể về tổng hợp hình phạt nên hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm tổng hợp hình phạt, mỗi tác giả đều tiếp cận dưới góc độ khác nhau và đưa ra cách giải thích khác nhau.
Quan điểm thứ nhất cho rằng: “Tổng hợp hình phạt là trường hợp Tòa án cộng các hình phạt mà người phạm tội bị kết án thành một hình phạt chung buộc người đó phải chấp hành” [1]. Khái niệm này đã thể hiện bản chất của tổng hợp hình phạt là xác định hình phạt chung cho người phạm tội để chấp hành và chủ thể thực hiện việc tổng hợp hình phạt là Tòa án. Tuy nhiên, xét thấy khái niệm về tổng hợp hình phạt là cộng các hình phạt là chưa hoàn toàn chính xác, vì phát sinh các trường hợp như hình phạt cao nhất bị áp dụng là tù chung thân, tử hình thì theo nguyên tắc thu hút hình phạt mà người phạm tội phải chấp hành là hình phạt tù chung thân, tử hình mà không phải cộng các hình phạt với nhau, hay trong trường hơp đối với các hình phạt bổ sung như hình phạt tiền và hình phạt cấm cư trú thì trên cơ sở nguyên tắc cùng tồn tại thì người bị kết án phải chấp hành đồng thời các hình phạt đã tuyên. Do đó, khái niệm trên chưa khái quát được nguyên tắc chung về tổng hợp hình phạt.
Quan điểm khác lại cho rằng: “Tổng hợp hình phạt là việc xác định hình phạt chung cho người bị kết án bị tuyên nhiều hình phạt” [2]. Có thể thấy rằng, khái niệm trên cũng chưa thể hiện được các nội dung liên quan về tổng hợp hình phạt như chủ thể, cơ sở, phương thức tổng hợp hình phạt và những nguyên tắc đặc thù trong tổng hợp hình phạt.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Trên cơ sở quy định của Bộ luật Hình sự về hình phạt, tổng hợp hình phạt, các quan điểm về tổng hợp hình phạt, có thể thấy tổng hợp hình phạt nói chung có những đặc điểm sau:
Thứ nhất, tổng hợp hình phạt được áp dụng trong trường hợp người bị kết án bị Tòa án tuyên phạm nhiều tội, do vậy phải chịu nhiều hình phạt, hoặc người này đã bị xét xử các bản án khác nhau với các hình phạt khác nhau. Không phát sinh việc tổng hợp hình phạt trong trường hợp người bị kết án bị Tòa án có thẩm quyền tuyên áp dụng một hình phạt chính và các hình phạt bổ sung. Một người chỉ có thể bị tuyên nhiều hình phạt cùng loại hoặc khác loại trong những trường hợp người phạm nhiều tội; người phạm cùng một tội và bị xét xử ở những lần khác nhau; hoặc trường hợp người bị kết án chưa chấp hành hoặc chấp hành chưa xong một bản án lại bị xét xử về một tội xảy ra trước hoặc sau khi có bản án đó. Để bảo đảm hiệu lực cũng như tạo điều kiện cho việc thi hành các bản án có hiệu lực pháp luật thuận lợi thì trong những trường hợp kể trên thì cần thiết phải tổng hợp hình phạt.
Thứ hai, chủ thể có thẩm quyền tổng hợp hình phạt là Hội đồng xét xử hoặc Chánh án Tòa án tiến hành trong từng trường hợp cụ thể, căn cứ theo quy định của pháp luật. Quyết định trách nhiệm hình sự và hình phạt đối với một chủ thể trong quá trình giải quyết vụ án là hoạt động có tính chất đặc biệt, bởi hoạt động xét xử tác động trực tiếp, hạn chế một số quyền con người, quyền công dân của người bị kết án. Vì vậy, Điều 30 Bộ luật Hình sự quy định thẩm quyền quyết định áp dụng hình phạt đối với bị cáo chỉ có Tòa án thực hiện. Như vậy, pháp luật đã quy định chỉ Tòa án mới có quyền kết tội và quyết định hình phạt đối với người phạm tội. Theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự, khi vụ án hình sự đang được xét xử tại phiên tòa, Hội đồng xét xử có quyền và trách nhiệm quyết định mọi vấn đề của vụ án theo quy định của pháp luật, một trong những vấn đề thuộc xác định trách nhiệm hình sự với người bị kết án đó là tổng hợp hình phạt. Khi bị cáo bị đưa ra xét xử trong một lần về nhiều tội thì Hội đồng xét xử quyết định hình phạt đối với từng tội cụ thể, sau đó tiến hành tổng hợp hình phạt thành hình phạt chung theo quy định của Bộ luật Hình sự. Trong trường hợp một người đang chấp hành bản án Tòa án đã tuyên và có hiệu lực pháp luật mà lại bị đưa ra xét xử tội mới, thì Hội đồng xét xử quyết định loại hình phạt, mức hình phạt áp dụng đối với tội mới, rồi tiến hành tổng hợp hình phạt với hình phạt trong bản án đang chấp hành. Theo quy định thì khi xét xử đối với người phạm nhiều tội hoặc người bị kết án đang trong quá trình chấp hành một bản án có hiệu lực pháp luật mà lại bị đưa ra xét xử về tội phạm khác, thì Hội đồng xét xử phải tổng hợp hình phạt. Tuy nhiên, trên thực tế, trong một số trường hợp vì lý do khác nhau mà tại phiên tòa xét xử vụ án hình sự Hội đồng xét xử đã không thực hiện việc tổng hợp hình phạt. Thực tiễn cho thấy, người bị kết án có thể thực tế đang chấp hành hình phạt của một bản án nào đó hoặc chưa chấp hành hình phạt của các bản án, thì cơ quan chức năng mới phát hiện người này đang có nhiều bản án đã có hiệu lực pháp luật. Chính vì vậy, Bộ luật Hình sự đã quy định đối với người bị kết án có nhiều bản án đang có hiệu lực pháp luật mà chưa được tổng hợp thì Chánh án Tòa án có thẩm quyền có trách nhiệm ra quyết định tổng hợp hình phạt.
Thứ ba, khi tổng hợp hình phạt, người có thẩm quyền tổng hợp hình phạt phải căn cứ vào quy định của Bộ luật Hình sự, trên cơ sở loại hình phạt và mức hình phạt trong bản án mà Tòa án đã tuyên, theo những nguyên tắc nhất định. Khi tổng hợp hình phạt đối với người bị kết án, cần phải đảm bảo tuân thủ những nguyên tắc chung và những nguyên tắc đặc thù. Trong Bộ luật Hình sự, nội dung về tổng hợp hình phạt được quy định tại các điều luật cụ thể tương ứng với từng trường hợp tổng hợp hình phạt như tổng hợp hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội và bị xét xử cùng một lần và tổng hợp hình phạt của nhiều bản án hay tổng hợp hình phạt đối với người đang trong thời gian thử thách của án treo mà lại thực hiện hành vi phạm tội mới... Ngoài ra, khi tổng hợp hình phạt, cơ quan, người có thẩm quyền còn phải căn cứ và áp dụng các quy định của cơ quan có thẩm quyền tại các văn bản hướng dẫn, giải thích pháp luật về nội dung liên quan đến tổng hợp hình phạt. Qua các quy định tại các điều luật trên cho thấy, việc tổng hợp hình phạt có những nguyên tắc như: nguyên tắc cộng toàn bộ hình phạt, nguyên tắc cộng một phần hình phạt, nguyên tắc thu hút hình phạt và nguyên tắc cùng tồn tại...
Trên cơ sở những phân tích trên, có thể rút ra khái niệm: “Tổng hợp hình phạt là hoạt động áp dụng pháp luật của Hội đồng xét xử hoặc Chánh án Tòa dựa trên cơ sở các loại hình phạt và mức hình phạt đã tuyên đối với từng tội danh, phần hình phạt chưa chấp chấp hành của bản án trước đó để xác định hình phạt chung cho người bị kết án trong cùng một bản án hoặc ở các bản án khác nhau”.
Ý nghĩa của tổng hợp hình phạt
Tổng hợp hình phạt được áp dụng đúng có ý nghĩa rất lớn trong việc đấu tranh phòng, chống tội phạm, góp phần giữ gìn trật tự xã hội, thể hiện ở các nội dung sau:
Thứ nhất, tổng hợp hình phạt được áp dụng đúng theo quy định của pháp luật sẽ đảm bảo được mục đích và nâng cao hiệu quả của hình phạt. Khi Tòa án tiến hành tổng hợp hình phạt sẽ tạo thành một hình phạt chung cho bị cáo thì hình phạt chung này là sự đánh giá đầy đủ và toàn diện nhất của Nhà nước đối với tất cả các tội mà bị cáo đã thực hiện. Nếu hình phạt chung được tổng hợp không đúng sẽ làm mất tác dụng của hoạt động quyết định hình phạt trước đó đối với từng tội và dẫn đến mục đích của hình phạt không đạt được. Như vậy, tổng hợp hình phạt đúng sẽ góp phần rất lớn trong việc nâng cao hiệu quả của việc quyết định hình phạt với từng tội và việc áp dụng hình phạt chung trong thực tế.
Thứ hai, tổng hợp hình phạt đúng góp phần củng cố pháp chế xã hội chủ nghĩa. Việc quyết định hình phạt đúng theo quy định của pháp luật sẽ giúp cho việc tổng hợp hình phạt được chính xác. Do đó hình phạt mà Tòa án tuyên cho người phạm tội phải tương xứng với tính chất cũng như mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội. Vì thông qua việc tổng hợp hình phạt, hình phạt chung đã tuyên thỏa đáng sẽ làm cho người bị kết án thấy được tính chất sai trái về hành vi phạm tội của mình cũng như sự cần thiết của bản án mà Tòa đã tuyên cho họ, từ đó tự giác tuân thủ pháp luật, góp phần giáo dục trong quần chúng nhân dân, làm cho quần chúng nhân dân tin tưởng vào pháp luật.
Thứ ba, việc tổng hợp hình phạt đúng góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho các Cơ quan Thi hành án hình sự. Trong thực tế xảy ra nhiều trường hợp người bị kết án phải chịu nhiều hình phạt nhưng các hình phạt lại không được tổng hợp để chấp hành nên ảnh hưởng nhiều đến việc thi hành bản án và tình trạng đấu tranh phòng chống tội phạm của các Cơ quan Thi hành án hình sự. Do vậy, tổng hợp hình phạt đúng sẽ đảm bảo cho các Cơ quan Thi hành án hình sự thực thi nhiệm vụ, góp phần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và những người có liên quan.
Thứ tư, việc tổng hợp hình phạt đúng đắn sẽ đảm bảo nguyên tắc công bằng trong luật hình sự nói riêng và công bằng trong xã hội nói chung. Nguyên tắc công bằng trong luật hình sự là một người thực hiện nhiều tội phạm thì phải chịu nhiều hình phạt. Công bằng trong xã hội là người phạm tội phải bị trừng trị, người phạm nhiều tội phải bị trừng trị bằng nhiều hình phạt hơn người phạm một tội.
Danh mục tài liệu tham khảo
1. Đinh Văn Quế (2005), “Một số vấn đề về quyết định hình phạt quy định trong BLHS năm 1999”, Tạp chí Tòa án, (16), tr.5-18.
2. Bộ Tư pháp (2006), Từ điển Luật học, Nxb Tư pháp và Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội.
3. Bộ luật Hình sự năm năm 2015 (sửa đổi và bổ sung năm 2025).
4. Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 (sửa đổi và bổ sung năm 2025).
HOÀNG THU PHƯƠNG
Tòa án Quân sự khu vực Quân khu 3;
NGÔ ANH DŨNG
Tòa án Quân sự khu vực Thủ đô Hà Nội.
