Câu hỏi này ngày càng quan trọng trong bối cảnh môi trường pháp lý thay đổi nhanh chóng, khi hoạt động hành nghề luật sư gắn chặt với công nghệ số, cơ sở dữ liệu pháp luật trực tuyến và trí tuệ nhân tạo (AI).
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Một hệ thống pháp luật ổn định không chỉ xác định quyền của các chủ thể, mà còn phải gắn trách nhiệm pháp lý với quyền quyết định thực tế của họ. Khi quyền và trách nhiệm tách rời, việc áp dụng trách nhiệm có thể trở nên tùy tiện và khó dự đoán.
Khi luật sư tham gia nhưng không quyết định
Trong hoạt động pháp lý, luật sư có thể tư vấn, đại diện ngoài tố tụng, tham gia bào chữa hoặc hỗ trợ thiết lập các giao dịch pháp lý. Tuy nhiên, luật sư không phải là chủ thể ban hành quyết định cuối cùng.
Trong tố tụng, quyết định thuộc về tòa án. Trong giao dịch kinh doanh, quyết định thuộc về doanh nghiệp hoặc khách hàng. Trong quản lý nhà nước, quyết định thuộc về cơ quan có thẩm quyền. Luật sư tham gia vào quá trình đó với tư cách người đưa ra ý kiến pháp lý và cảnh báo rủi ro.
Vì vậy, sự khác biệt giữa “tham gia” và “quyết định” không chỉ là mô tả vai trò nghề nghiệp. Đó là nguyên tắc để xác định trách nhiệm pháp lý một cách công bằng.
Nếu ranh giới này không được làm rõ, trách nhiệm của luật sư có thể bị suy diễn từ kết quả của những quyết định mà luật sư không nắm quyền định đoạt. Khi đó, trách nhiệm pháp lý không còn gắn với hành vi nghề nghiệp cụ thể mà bị mở rộng theo hệ quả của các quyết định kinh doanh hoặc quản lý.
Điều này không chỉ tạo ra rủi ro cho luật sư mà còn làm giảm khả năng dự đoán của môi trường pháp lý.
Trách nhiệm pháp lý phải gắn với hành vi nghề nghiệp
Trong thực tiễn hành nghề, luật sư có thể đưa ra nhiều loại ý kiến pháp lý: đánh giá tính hợp pháp của giao dịch, cảnh báo rủi ro pháp lý của một quyết định kinh doanh hoặc đề xuất phương án xử lý tranh chấp.
Những ý kiến này có thể ảnh hưởng đến quyết định của khách hàng. Tuy nhiên, quyền định đoạt cuối cùng vẫn thuộc về khách hàng hoặc cơ quan có thẩm quyền.
Vì vậy, trách nhiệm pháp lý của luật sư cần được xác định dựa trên hai tiêu chí cơ bản.
Thứ nhất, luật sư phải tuân thủ chuẩn mực nghề nghiệp và nghĩa vụ chuyên môn khi đưa ra ý kiến pháp lý.
Thứ hai, trách nhiệm chỉ phát sinh khi có hành vi vi phạm nghĩa vụ nghề nghiệp, chẳng hạn như cố ý cung cấp thông tin sai lệch, che giấu rủi ro pháp lý quan trọng hoặc tham gia trực tiếp vào hành vi vi phạm pháp luật.
Ngược lại, nếu luật sư đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ nghề nghiệp và cảnh báo rủi ro phù hợp, thì kết quả kinh doanh hoặc kết quả xét xử không thể trở thành căn cứ tự động để xác định trách nhiệm của luật sư.
Nguyên tắc này giúp duy trì sự cân bằng giữa trách nhiệm nghề nghiệp và quyền hành nghề độc lập của luật sư.
Trách nhiệm nghề nghiệp trong môi trường pháp lý số
Sự phát triển của công nghệ đang làm thay đổi phương thức hành nghề luật sư. Các hệ thống dữ liệu pháp luật trực tuyến, công cụ rà soát hợp đồng bằng thuật toán và các ứng dụng AI pháp lý giúp luật sư xử lý lượng thông tin lớn trong thời gian ngắn hơn.
Tuy nhiên, công nghệ không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý.
Thuật toán hoạt động dựa trên xác suất và dữ liệu. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ phân tích văn bản pháp luật hoặc tổng hợp thông tin, nhưng không thể chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Vì vậy, dù ý kiến pháp lý được hình thành với sự hỗ trợ của công nghệ, luật sư vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng đối với sản phẩm pháp lý mà mình phát hành.
Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với chuẩn nghề luật sư trong thời đại số. Luật sư không chỉ cần hiểu pháp luật mà còn phải có năng lực kiểm soát rủi ro công nghệ.
Điều đó bao gồm việc đánh giá độ tin cậy của dữ liệu pháp lý, nhận diện sai lệch trong kết quả phân tích của thuật toán và tránh phụ thuộc hoàn toàn vào các công cụ tự động.
Công nghệ có thể mở rộng năng lực hành nghề, nhưng không thể mở rộng vùng miễn trách nhiệm của luật sư.
Trong môi trường pháp lý số, trách nhiệm nghề nghiệp thậm chí còn được kiểm tra chặt chẽ hơn, bởi mọi dữ liệu và quy trình xử lý thông tin đều có thể được truy vết.
Minh bạch ranh giới trách nhiệm để giảm rủi ro hệ thống
Việc xác định rõ ranh giới trách nhiệm của luật sư không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của giới hành nghề pháp lý. Quan trọng hơn, nó giúp giảm rủi ro hệ thống trong toàn bộ môi trường pháp lý.
Doanh nghiệp cần một môi trường tư vấn pháp lý có thể dự đoán được để hoạch định chiến lược kinh doanh. Cá nhân cần sự bảo đảm rằng trách nhiệm pháp lý được xác định dựa trên hành vi cụ thể, chứ không phải trên sự hiện diện của một chủ thể trong quy trình pháp lý.
Một hệ thống pháp luật mạnh không phải vì siết chặt trách nhiệm ở mọi điểm tham gia, mà vì xác định chính xác ai có quyền quyết định và ai chịu trách nhiệm cho quyết định đó.
Trách nhiệm rõ để hệ thống ổn định
Trong bối cảnh công nghệ và thị trường dịch vụ pháp lý đang thay đổi nhanh chóng, việc sửa đổi Luật Luật sư là cơ hội để xác lập một nguyên tắc quan trọng: trách nhiệm pháp lý của luật sư phải gắn với hành vi nghề nghiệp và quyền quyết định thực tế.
Khi ranh giới trách nhiệm được thiết kế rõ ràng, luật sư có thể thực hiện chức năng nghề nghiệp một cách độc lập và minh bạch. Đồng thời, các chủ thể khác trong hệ thống pháp luật cũng phải chịu trách nhiệm đối với quyết định của mình.
Một đạo luật bền vững không được đo bằng số lượng chế tài, mà bằng độ chính xác trong việc phân bổ trách nhiệm theo đúng đường đi của quyền quyết định.
Ranh giới rõ để trách nhiệm đúng, trách nhiệm đúng để hệ thống pháp luật ổn định.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Ranh giới trách nhiệm của luật sư trong thời đại AI
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firmcho rằng trí tuệ nhân tạo có thể trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng trong hành nghề luật sư, nhưng công nghệ không thể thay thế chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý.
Theo ông, dù ý kiến pháp lý được hình thành với sự hỗ trợ của AI hoặc các hệ thống dữ liệu pháp luật, luật sư vẫn là người chịu trách nhiệm cuối cùng đối với sản phẩm pháp lý mà mình phát hành.
Việc sửa đổi Luật Luật sư vì vậy cần làm rõ ranh giới trách nhiệm của luật sư theo nguyên tắc: trách nhiệm gắn với hành vi nghề nghiệp và quyền quyết định thực tế, không suy diễn từ kết quả của những quyết định mà luật sư không nắm quyền định đoạt.
