Sửa Luật Luật sư không chỉ là xác định luật sư làm gì, mà còn là xác định luật sư đứng ở đâu trong cấu trúc quyền và trách nhiệm. Khi vị trí không được định vị rõ ràng, trách nhiệm rất dễ bị mở rộng theo cảm nhận xã hội hơn là theo giới hạn pháp lý.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Vị trí pháp lý và thẩm quyền: Hai khái niệm không đồng nhất
Trách nhiệm chỉ có thể được phân bổ đúng khi vị trí được xác định đúng. Trong bất kỳ hệ thống pháp luật nào, quyền và trách nhiệm luôn được phân bổ theo cấu trúc. Có chủ thể nhân danh quyền lực công để ra quyết định; có chủ thể thực hiện quyền dân sự, thương mại, đầu tư; và có những chủ thể tham gia vào quá trình đó với vai trò bảo vệ, tư vấn, hỗ trợ. Luật sư thuộc nhóm sau.
Luật sư không nhân danh quyền lực nhà nước, không ban hành quyết định cưỡng chế và không thay thế cơ quan có thẩm quyền. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là vị trí pháp lý của luật sư là thứ yếu.
Vị trí pháp lý không đồng nhất với thẩm quyền. Thẩm quyền gắn với quyền quyết định cuối cùng. Vị trí pháp lý gắn với vai trò tham gia trong quy trình và với phạm vi trách nhiệm tương ứng.
Khi hai khái niệm này bị lẫn lộn, việc đánh giá trách nhiệm sẽ thiếu điểm tựa cấu trúc. Sự mở rộng trách nhiệm khi đó không còn dựa trên hành vi vi phạm cụ thể, mà dựa trên cảm nhận về mức độ hiện diện trong quy trình.
Luật sư trong cấu trúc quyền và trách nhiệm
Luật sư tham gia vào hệ thống pháp luật thông qua đại diện, tư vấn và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Ở góc độ này, vị trí pháp lý của luật sư là một mắt xích trung gian giữa quyền của chủ thể và cơ chế xử lý của hệ thống.
Họ giúp quyền được trình bày, được tranh luận và được xem xét theo đúng thủ tục công bằng. Nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc về cơ quan có thẩm quyền hoặc chủ thể có quyền định đoạt.
Trong thực tiễn, khi một quyết định hành chính hoặc một bản án gây ra hệ quả không như mong muốn, sự chú ý thường hướng tới tất cả các chủ thể có mặt trong quy trình. Nếu không xác định rõ ai là người ra quyết định và ai là người tham gia với vai trò bảo vệ quyền, ranh giới trách nhiệm sẽ bị pha loãng. Trách nhiệm pháp lý của luật sư khi đó có nguy cơ được đánh giá vượt quá phạm vi nghĩa vụ nghề nghiệp thực tế.
Một hệ thống pháp luật ổn định phải dựa trên nguyên tắc tương xứng giữa quyền và trách nhiệm (proportionality), đồng thời bảo đảm tính dự đoán được (predictability) trong việc xác định phạm vi nghĩa vụ của từng chủ thể. Khi vị trí pháp lý bị nhòe đi, hai nguyên tắc này khó có thể được bảo đảm một cách nhất quán.
Ở lĩnh vực tư vấn và giao dịch thương mại
Vấn đề này càng thể hiện rõ trong hoạt động tư vấn và giao dịch thương mại. Luật sư tham gia thiết kế hợp đồng, cấu trúc giao dịch, xây dựng cơ chế tuân thủ. Tuy nhiên, quyết định kinh doanh cuối cùng thuộc về doanh nghiệp hoặc nhà đầu tư.
Nếu vị trí pháp lý của luật sư không được xác định rõ trong cấu trúc quyền và trách nhiệm, ranh giới giữa tư vấn pháp lý và quyết định thương mại sẽ dễ bị nhòe đi. Khi đó, trách nhiệm có thể bị nhìn nhận như một sự đồng nhất giữa tư vấn và quyết định, thay vì được phân biệt theo phạm vi hành vi cụ thể.
Việc phân biệt này không nhằm giảm nhẹ nghĩa vụ nghề nghiệp, mà nhằm bảo đảm rằng trách nhiệm pháp lý chỉ phát sinh khi có hành vi vi phạm trong phạm vi nghĩa vụ đã được xác định rõ ràng.
Làm rõ vị trí để bảo đảm thiết kế quy phạm ổn định
Việc làm rõ vị trí pháp lý của luật sư không nhằm mở rộng quyền nghề nghiệp, mà nhằm bảo đảm tính chính xác của thiết kế quy phạm. Một hệ thống pháp luật bền vững không chỉ phân quyền, mà còn phân vị trí.
Khi quyền được phân bổ theo cấu trúc và trách nhiệm được giới hạn theo vị trí, sự vận hành của hệ thống sẽ dựa trên nguyên tắc minh bạch thay vì suy diễn. Doanh nghiệp và cá nhân cần biết rõ ai chịu trách nhiệm về quyết định nào, trong phạm vi nào. Đó là điều kiện để môi trường pháp lý trở nên dự đoán được trong dài hạn.
Trong bối cảnh sửa đổi Luật Luật sư, việc làm rõ vị trí pháp lý giúp tránh hai cách nhìn cực đoan. Một mặt, không nên xem luật sư như một chủ thể quyền lực ngang hàng với cơ quan nhà nước. Mặt khác, cũng không nên giản lược nghề luật sư thành một dịch vụ thuần túy tách rời khỏi cấu trúc pháp lý chung.
Luật sư tham gia vào quá trình vận hành của hệ thống, nhưng không nhân danh quyền lực công. Vị trí đó vừa đòi hỏi chuẩn mực nghề nghiệp chặt chẽ, vừa cần ranh giới trách nhiệm được xác định minh bạch.
Khi vị trí được định vị đúng trong Luật Luật sư sửa đổi, các quy định về điều kiện hành nghề, nghĩa vụ bảo mật, trách nhiệm bồi thường và trách nhiệm kỷ luật sẽ có nền tảng logic thống nhất. Ngược lại, nếu vị trí không rõ, thiết kế quy phạm rất dễ rơi vào tình trạng vừa mở rộng trách nhiệm theo hướng phòng ngừa rủi ro xã hội, vừa thiếu căn cứ cấu trúc để xác định giới hạn.
Một đạo luật trưởng thành không đo lường một nghề bằng mức độ kiểm soát, mà bằng mức độ minh bạch trong phân bổ vị trí và trách nhiệm. Khi vị trí pháp lý của luật sư được định vị rõ trong cấu trúc quyền và trách nhiệm, hệ thống pháp luật sẽ vận hành trên nguyên tắc giới hạn quyền lực và giới hạn trách nhiệm, thay vì trên sự suy diễn về mức độ tham gia.
Đó không phải là sự ưu ái dành cho nghề luật sư. Đó là yêu cầu kỹ thuật của một hệ thống pháp luật coi trọng minh bạch, trách nhiệm và tính dự đoán được trong dài hạn.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Phân vị trí để phân trách nhiệm
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm:
“Vị trí pháp lý của luật sư không phải là thẩm quyền ra quyết định, mà là vị trí tham gia bảo vệ quyền trong khuôn khổ pháp luật.
Làm rõ vị trí giúp xác định ranh giới trách nhiệm theo hành vi nghề nghiệp thực tế, thay vì theo cảm nhận về sự hiện diện. Trong Luật Luật sư sửa đổi, xác định đúng vị trí pháp lý chính là nền tảng để thiết kế quy phạm ổn định, minh bạch và dự đoán được".
