Phần gốc nằm ở một câu hỏi mang tính cấu trúc hơn: vị trí pháp lý của luật sư đang được đặt ở đâu trong hệ thống pháp luật.
Luật sư dĩ nhiên là một nghề. Nhưng trong một nhà nước pháp quyền, luật sư không chỉ là một chủ thể cung ứng dịch vụ pháp lý theo cơ chế thị trường. Luật sư được thiết kế như một cấu phần tham gia bảo đảm rằng việc thực thi pháp luật luôn đi qua lý lẽ, thủ tục và các nguyên tắc công bằng. Luật sư không nhân danh quyền lực công, không ban hành quyết định cưỡng chế, không thay thế cơ quan tiến hành tố tụng. Tuy nhiên, điều đó không làm cho vị trí pháp lý của luật sư trở nên thứ yếu.
Trong cấu trúc quyền và trách nhiệm của hệ thống pháp luật, mỗi chủ thể được phân bổ một vai trò nhất định. Có chủ thể nhân danh quyền lực nhà nước để ra quyết định; có chủ thể thực hiện quyền dân sự, thương mại; và có chủ thể tham gia với tư cách bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Luật sư thuộc nhóm sau. Họ là mắt xích trung gian giữa quyền của cá nhân, tổ chức và cơ chế xử lý của hệ thống pháp luật. Họ giúp quyền được trình bày, được tranh luận và được xem xét theo đúng quy định.
Chính vì vậy, nếu chỉ nhìn luật sư như một nghề dịch vụ, hệ thống pháp luật có nguy cơ vận hành theo logic giao dịch thuần túy. Khi đó, mối quan hệ pháp lý dễ bị giản lược thành một “thỏa thuận có trả phí”, thay vì một cơ chế bảo đảm quyền và nghĩa vụ trong khuôn khổ pháp luật. Đây không phải là câu chuyện đạo đức nghề nghiệp, mà là câu chuyện thiết kế cấu trúc.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Cách nhìn toàn diện về vai trò của luật sư không thu hẹp trong tố tụng. Luật sư thương mại, luật sư tư vấn, luật sư doanh nghiệp - những người hoạt động trong lĩnh vực giao dịch và phòng ngừa rủi ro, cũng góp phần duy trì trật tự pháp lý bằng việc thiết kế hợp đồng chuẩn mực, tư vấn tuân thủ, giảm thiểu tranh chấp. Ở cấp độ này, nghề luật sư không chỉ xử lý hệ quả của xung đột, mà còn góp phần hạn chế xung đột ngay từ đầu. Đó là một phần quan trọng trong việc bảo đảm tính dự đoán được của môi trường pháp lý.
Thực tiễn cho thấy, nhiều tranh luận quanh nghề luật sư không xuất phát từ quy định cụ thể của Luật Luật sư, mà từ sự nhập nhằng giữa “bảo vệ” và “bảo đảm”, giữa “đại diện” và “quyết định”. Pháp luật trao cho luật sư quyền và nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong khuôn khổ luật định. Pháp luật không trao cho luật sư quyền quyết định kết quả của một quá trình tư pháp hay một quyết định kinh doanh. Khi hai phạm vi này bị trộn lẫn, trách nhiệm pháp lý của luật sư rất dễ bị suy diễn từ kết quả cuối cùng thay vì từ hành vi vi phạm cụ thể.
Đây chính là lý do vì sao Luật Luật sư sửa đổi không nên chỉ tập trung vào việc tăng cường kiểm soát hành vi, mà cần đồng thời làm rõ vị trí pháp lý của luật sư trong cấu trúc chung. Một đạo luật chỉ chú trọng quản lý mà thiếu định vị vai trò sẽ khó đạt được sự bền vững dài hạn. Ngược lại, khi vai trò được xác định rõ, các quy định về điều kiện hành nghề, cơ chế tự quản, quản lý nhà nước và trách nhiệm pháp lý của luật sư sẽ có nền tảng khái niệm thống nhất.
Việc làm rõ vị trí pháp lý của luật sư không nhằm mở rộng đặc quyền nghề nghiệp. Trái lại, nó giúp giới hạn trách nhiệm trong đúng phạm vi hành vi nghề nghiệp. Trong một hệ thống pháp luật trưởng thành, sức mạnh không nằm ở việc kiểm soát một nghề chặt đến đâu, mà ở chỗ các chủ thể được đặt đúng vị trí và chịu trách nhiệm đúng phần việc của mình. Khi vị trí được xác định minh bạch, ranh giới trách nhiệm sẽ được phân bổ theo thẩm quyền và nghĩa vụ cụ thể, thay vì theo cảm nhận xã hội về mức độ hiện diện.
Ở góc độ này, sửa đổi Luật Luật sư không chỉ là hoàn thiện cơ chế quản lý nghề luật sư. Đó là bước điều chỉnh trong kiến trúc phân bổ quyền và trách nhiệm của toàn bộ hệ thống pháp luật. Khi vị trí pháp lý của luật sư được xác định rõ ràng trong cấu trúc đó, trật tự pháp lý sẽ vận hành trên nguyên tắc phân vai minh bạch và giới hạn trách nhiệm rõ ràng.
Một hệ thống pháp luật không mạnh vì kiểm soát chặt một nghề, mà mạnh vì phân bổ đúng vai trò và giới hạn đúng trách nhiệm. Khi vị trí pháp lý của luật sư được định vị rõ trong Luật Luật sư sửa đổi, trách nhiệm pháp lý của luật sư sẽ được xác định theo hành vi cụ thể thay vì theo kết quả hay cảm nhận. Ổn định hệ thống, chứ không phải ưu ái hay siết chặt một nhóm nghề nghiệp, mới là mục tiêu kỹ thuật của việc sửa luật.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Từ quản lý nghề đến thiết kế hệ thống
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm:
“Sửa đổi Luật Luật sư không chỉ là hoàn thiện cơ chế quản lý hành nghề. Đó là quá trình làm rõ vị trí pháp lý của luật sư trong cấu trúc quyền và trách nhiệm, từ đó xác định ranh giới trách nhiệm một cách minh bạch.
Phân đúng vị trí để phân đúng trách nhiệm, đó là nguyên tắc cốt lõi của Luật Luật sư sửa đổi.
Khi luật sư được đặt đúng vai trò, dù trong tố tụng hay trong tư vấn thương mại, hệ thống pháp luật sẽ vận hành ổn định và dự đoán được hơn”.
