Về mặt pháp lý, “tài sản trên giấy” không phải là một loại tài sản độc lập, mà là cách gọi phổ biến cho các quan hệ nghĩa vụ gắn với tài sản chưa được xác lập đầy đủ quyền sở hữu. Điểm chung của các giao dịch này là tài sản được mua bán khi chưa hiện hữu trong tay người mua, còn quyền của người tham gia chủ yếu dừng lại ở mức quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ trong tương lai. Khi mọi việc diễn ra thuận lợi, cấu trúc này ít bị đặt câu hỏi. Nhưng khi có biến động, khoảng cách giữa kỳ vọng kinh tế và thực tế pháp lý lập tức bộc lộ, và người mua thường là bên chịu rủi ro lớn hơn.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT LawFirm.
Việc so sánh các giao dịch “trên giấy” hiện nay với thị trường kỳ hạn quốc tế cho thấy sự khác biệt mang tính bản chất. Một thị trường kỳ hạn đúng nghĩa không chỉ dựa trên yếu tố giao sau, mà được đặt trong một hạ tầng pháp lý hoàn chỉnh với hợp đồng tiêu chuẩn, cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro và sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền. Chính hệ thống này mới là nền tảng tạo ra niềm tin và mức độ bảo vệ pháp lý cho người tham gia. Khi thiếu những nền tảng đó, giao dịch dù mang dáng dấp “kỳ hạn” vẫn chỉ là thỏa thuận dân sự giữa các bên, với mức độ bảo vệ hoàn toàn khác.
Vấn đề đáng lưu ý là việc gọi tên sai bản chất pháp lý của giao dịch có thể dẫn đến nhận thức sai về rủi ro. Khi một thỏa thuận dân sự được nhìn nhận như một công cụ tài chính hay một thị trường có tổ chức, người tham gia dễ hình dung rằng mình đang được hưởng các cơ chế bảo vệ tương tự chuẩn mực quốc tế. Thực tế, trong nhiều trường hợp, quyền lợi của họ chỉ được bảo đảm trong khuôn khổ hợp đồng và phụ thuộc lớn vào khả năng thực hiện nghĩa vụ của đối tác, chứ không phải vào một hệ thống pháp lý đứng phía sau.
Từ câu chuyện “bạc trên giấy”, có thể nhìn rộng hơn ra một bài toán thể chế quen thuộc: Thị trường luôn thử nghiệm những mô hình giao dịch mới trước khi pháp luật kịp phản ứng. Điều này không đồng nghĩa với việc các giao dịch đó là sai hay cần bị ngăn cấm. Nhưng nó đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nhận diện đúng bản chất pháp lý và quản trị rủi ro một cách tỉnh táo, thay vì dựa hoàn toàn vào kỳ vọng thị trường. Khi giao dịch đi trước pháp luật, rủi ro không tự biến mất, mà dịch chuyển về phía người tham gia nếu không được phân bổ bằng các cơ chế phù hợp.
Trong bối cảnh đó, trọng tâm của vấn đề không nằm ở việc khuyến nghị nên hay không nên tham gia giao dịch, mà ở chỗ người tham gia đang sở hữu quyền gì, quyền đó được pháp luật bảo vệ đến đâu và cơ chế pháp lý nào sẽ phát huy tác dụng khi xảy ra tranh chấp. Khi những câu hỏi này chưa được trả lời thấu đáo, mọi đánh giá về cơ hội hay rủi ro đều chỉ dừng lại ở bề nổi.
Loạt tranh luận về giao dịch “bạc trên giấy” vì thế có ý nghĩa vượt ra ngoài một hiện tượng cụ thể. Nó gợi mở nhu cầu nhìn lại cách thức tiếp cận các giao dịch tài sản mới trong điều kiện thể chế đang chuyển động. Việc đặt pháp luật vào vị trí nền tảng, thay vì chỉ xem như công cụ xử lý hậu quả, không chỉ giúp bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người tham gia, mà còn góp phần định hình một môi trường giao dịch minh bạch và bền vững hơn cho thị trường.
Khi giao dịch đi trước pháp luật, việc nhận diện đúng bản chất quyền tài sản không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà là điều kiện tối thiểu để thị trường vận hành an toàn và bền vững.
(Bài viết kết thúc loạt Góc nhìn về giao dịch tài sản “trên giấy”, tập trung làm rõ ranh giới pháp lý giữa giao dịch dân sự và thị trường kỳ hạn.)
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT LawFirm
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT LawFirm
Luật sư tư vấn về rủi ro pháp lý trong giao dịch tài sản, đầu tư và quản trị doanh nghiệp; tập trung vào phân tích thể chế của các giao dịch “trên giấy”, sự khác biệt giữa giao dịch dân sự và thị trường kỳ hạn theo chuẩn mực quốc tế, cũng như khoảng cách giữa kỳ vọng thị trường và mức độ bảo vệ pháp lý thực tế.
