Trong hệ thống pháp luật, hình sự là công cụ can thiệp mạnh nhất của Nhà nước. Việc áp dụng chế tài hình sự không chỉ nhằm trừng phạt hành vi nguy hiểm cho xã hội, mà còn kéo theo những hệ quả lâu dài như tước bỏ tự do, gián đoạn sự nghiệp, hủy hoại uy tín xã hội và để lại dấu ấn pháp lý khó xóa bỏ đối với cá nhân bị xử lý. Chính vì hệ quả sâu rộng đó, luật hình sự không được thiết kế để trở thành phản xạ mặc định cho mọi sai sót trong quản lý.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Trong lĩnh vực quản lý, sai sót là điều khó tránh khỏi. Các quyết định thường được đưa ra trong điều kiện thông tin không đầy đủ, chịu tác động của nhiều yếu tố khách quan và rủi ro chính sách. Nếu mọi sai sót đều bị đẩy vào phạm vi hình sự, hệ thống quản lý sẽ phải đối mặt với một hệ quả đặc biệt nguy hiểm: tâm lý sợ trách nhiệm. Khi nỗi lo bị truy cứu hình sự lấn át yêu cầu ra quyết định kịp thời và hiệu quả, người quản lý có xu hướng né tránh, trì hoãn hoặc lựa chọn phương án an toàn cho cá nhân thay vì tối ưu cho lợi ích chung.
Nguyên tắc hình sự tối thiểu ra đời chính để ngăn chặn xu hướng này. Theo nguyên tắc đó, trước khi sử dụng công cụ hình sự, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét một cách nghiêm túc khả năng áp dụng các biện pháp khác như kỷ luật công vụ, xử phạt hành chính hoặc trách nhiệm dân sự. Đây là những công cụ phù hợp hơn để xử lý đa số sai sót quản lý, bởi chúng hướng đến mục tiêu chấn chỉnh, khắc phục và cải thiện hệ thống, thay vì chỉ tập trung vào trừng phạt cá nhân.
Một cách hiểu sai khá phổ biến cho rằng việc không xử lý hình sự đồng nghĩa với dung túng vi phạm. Trên thực tế, không phải mọi hành vi sai phạm đều cần đến hình sự để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Khi các biện pháp kỷ luật, hành chính hoặc dân sự đã đủ sức răn đe và khắc phục hậu quả, việc tiếp tục truy cứu trách nhiệm hình sự không chỉ là thừa, mà còn có thể gây phản tác dụng, làm mất cân đối toàn bộ hệ thống pháp luật.
Vì sao hình sự không phải lúc nào cũng là lối ra?
Hình sự tối thiểu (Ultima Ratio, Principle of Minimum Criminalization) là nguyên tắc coi luật hình sự là biện pháp can thiệp cuối cùng của Nhà nước, chỉ được sử dụng khi các công cụ pháp lý khác không còn đủ sức điều chỉnh hành vi nguy hiểm cho xã hội.
Theo nguyên tắc này, hình sự không nhằm xử lý mọi sai phạm có hậu quả, mà chỉ được áp dụng khi hành vi đã vượt qua ngưỡng nguy hiểm đáng kể, đến mức nếu không xử lý hình sự sẽ làm suy yếu tính nghiêm minh của pháp luật.
Hình sự tối thiểu không phải là sự nương tay, mà là cách giữ cho luật hình sự đúng vị trí: nghiêm khắc, có trọng lượng và được sử dụng đúng lúc.
Nếu hình sự được kỳ vọng giải quyết những sai sót thuộc về năng lực quản lý, ranh giới giữa bảo vệ trật tự pháp lý và việc hình sự hóa trách nhiệm quản lý theo Điều 360 Bộ luật Hình sự rất dễ bị xóa nhòa.
Trong các vụ việc phát sinh từ trách nhiệm quản lý, nguy cơ lớn nhất là lựa chọn công cụ xử lý dựa chủ yếu vào hậu quả. Hậu quả càng lớn, áp lực dư luận càng cao, thì xu hướng hình sự hóa càng mạnh. Tuy nhiên, hậu quả không thể là tiêu chí duy nhất. Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng mà bỏ qua bản chất nghĩa vụ, khả năng can thiệp và bối cảnh ra quyết định, luật hình sự sẽ bị sử dụng để “bù đắp” cho những hạn chế của quản lý, thay vì xử lý đúng hành vi nguy hiểm cho xã hội.
Từ góc độ chính sách hình sự, để bảo đảm nguyên tắc hình sự tối thiểu được tôn trọng trong các vụ việc liên quan đến trách nhiệm quản lý, việc xem xét trách nhiệm hình sự cần được đặt dưới một số câu hỏi kiểm soát cơ bản: (i) Sai sót quản lý đã vượt qua ngưỡng nguy hiểm cho xã hội hay chưa; (ii) Các biện pháp kỷ luật, hành chính hoặc dân sự đã được áp dụng hoặc còn đủ khả năng điều chỉnh hay không; (iii) Việc xử lý hình sự trong trường hợp cụ thể này có thực sự cần thiết để bảo vệ trật tự pháp lý, hay chính nó sẽ làm suy yếu năng lực quản trị và tạo ra tâm lý sợ trách nhiệm trong hệ thống.
Trong thực tiễn bào chữa các vụ án liên quan đến trách nhiệm quản lý, đặc biệt ở giai đoạn điều tra, việc xác lập đúng ranh giới giữa sai sót quản lý và trách nhiệm hình sự có ý nghĩa quyết định đến số phận pháp lý của người quản lý. Việc đánh giá này không thể chỉ dựa trên hậu quả, mà phải đặt trong tổng thể nghĩa vụ pháp lý và bối cảnh ra quyết định tại thời điểm phát sinh sai sót.
Chỉ khi các câu hỏi này được trả lời một cách thận trọng và có căn cứ, việc lựa chọn công cụ hình sự mới phù hợp với mục tiêu bảo vệ trật tự pháp lý và lợi ích công cộng.
Hình sự không sinh ra để sửa mọi thất bại của quản lý, nó chỉ tồn tại để chặn lại những hành vi đã vượt qua ngưỡng nguy hiểm cho xã hội. Khi ranh giới đó bị xóa nhòa, cái mất đi không chỉ là công lý, mà là năng lực điều hành của cả một hệ thống.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT LawFirm
“Hình sự là công cụ mạnh nhất, nên cũng phải là công cụ cuối cùng. Khi sai sót quản lý chưa vượt qua ngưỡng nguy hiểm cho xã hội và các biện pháp khác đã đủ sức điều chỉnh, việc không xử lý hình sự không phải là dung túng, mà là lựa chọn đúng đắn để bảo vệ trật tự pháp lý và năng lực quản trị lâu dài".
