Thực tiễn hành nghề cho thấy, bên cạnh chức năng bảo vệ thân chủ, luật sư tranh tụng còn đảm nhiệm một vai trò quan trọng hơn, mang tính hệ thống: buộc các giả định pháp lý trong hồ sơ vụ án phải được kiểm tra đến cùng trước khi trở thành bản án. Khi luật sư thực hiện đúng vai trò này, họ không làm suy yếu quyền xét xử của Tòa án, mà ngược lại, góp phần củng cố chất lượng, độ an toàn và sức thuyết phục của phán quyết.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Luật sư tranh tụng không tham gia phiên tòa với mục tiêu “thắng - thua” thuần túy. Mục tiêu sâu xa hơn là bảo đảm rằng mọi đánh giá chứng cứ, mọi suy luận về hành vi và mọi kết luận pháp lý đều đã được đặt dưới sự kiểm nghiệm nghiêm túc. Một bản án chỉ thực sự hoàn chỉnh khi nó đã đi qua tranh luận mà vẫn đứng vững và chính tranh tụng thực chất là môi trường để sự vững chắc đó được hình thành.
Trong thực tế, Hội đồng xét xử phải đối mặt với khối lượng hồ sơ lớn, thời gian giải quyết hạn chế và áp lực từ nhiều phía. Hồ sơ vụ án, dù được chuẩn bị công phu, vẫn chủ yếu phản ánh góc nhìn của cơ quan tiến hành tố tụng tại các thời điểm khởi tố, truy tố hoặc thụ lý. Chính trong bối cảnh đó, sự hiện diện của luật sư tranh tụng với tư cách một chủ thể pháp lý độc lập trở nên đặc biệt quan trọng. Luật sư mang đến góc nhìn còn thiếu, chỉ ra những điểm chưa được làm rõ, những khả năng diễn giải khác nhau của cùng một sự kiện pháp lý.
Vai trò này không thể được thực hiện bằng cảm xúc hay bằng những lập luận mang tính trình diễn. Luật sư tranh tụng phải hành nghề như một chuyên gia pháp lý đúng nghĩa: Phân tích cấu trúc vụ án, bóc tách từng mắt xích chứng cứ, đối chiếu hành vi với quy định pháp luật trong bối cảnh cụ thể. Mỗi câu hỏi đặt ra tại phiên tòa, mỗi luận điểm được trình bày trong phần tranh tụng đều là một phép thử đối với tính hợp lý của bản án tương lai.
Ở tầng sâu hơn, tranh tụng thực chất không chỉ bảo vệ quyền lợi của đương sự mà còn giảm thiểu rủi ro xét xử. Những sai sót trong đánh giá chứng cứ, những khoảng trống trong lập luận pháp lý nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời tại phiên tòa sơ thẩm sẽ trở thành nguyên nhân của kháng cáo, kháng nghị kéo dài. Ngược lại, khi luật sư thực hiện đầy đủ vai trò phản biện và hỗ trợ, Hội đồng xét xử có điều kiện điều chỉnh nhận định, hoàn thiện lập luận ngay trong quá trình xét xử, thay vì để những thiếu sót chỉ lộ diện ở các cấp xét xử sau.
Từ góc độ này, luật sư tranh tụng không làm “khó” Tòa án, mà góp phần bảo vệ chính quyền lực xét xử. Một bản án được xây dựng trên nền tảng tranh tụng đầy đủ sẽ an toàn hơn trước sự kiểm nghiệm của thực tiễn, bền vững hơn trước các thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, và thuyết phục hơn đối với xã hội.
Ở nhiều hệ thống tư pháp phát triển, luật sư tranh tụng giỏi không bị xem là yếu tố gây cản trở, mà được nhìn nhận như một phần không thể thiếu của chất lượng xét xử. Thẩm phán, Kiểm sát viên và luật sư, dù ở những vị trí khác nhau, cùng tham gia vào một quá trình đối thoại pháp lý nhằm kiến tạo công lý. Sự khác biệt nằm ở vai trò, không nằm ở mục tiêu.
Tại Việt Nam, quá trình chuyển hóa tư duy này đang diễn ra nhưng chưa đồng đều. Vẫn còn những phiên tòa mà vai trò của luật sư tranh tụng bị thu hẹp, bị xem nhẹ hoặc bị đặt trong khuôn khổ hình thức. Khi đó, không chỉ quyền lợi của đương sự bị ảnh hưởng, mà chính Hội đồng xét xử cũng mất đi một kênh tham chiếu quan trọng để ra quyết định an toàn và thuyết phục.
Cần nhấn mạnh rằng, luật sư hỗ trợ Hội đồng xét xử không đồng nghĩa với việc “đứng về phía Tòa án”. Sự hỗ trợ ở đây nằm ở việc cung cấp thông tin, lập luận và phản biện một cách độc lập, trung thực và có trách nhiệm nghề nghiệp. Một luật sư tranh tụng đúng nghĩa không né tránh những điểm bất lợi cho thân chủ nếu đó là sự thật pháp lý, nhưng cũng không chấp nhận những kết luận chưa được chứng minh đầy đủ chỉ vì chúng đã tồn tại trong hồ sơ.
Một nền xét xử hiện đại không cần luật sư “dễ chịu”, mà cần luật sư đủ năng lực để buộc mọi giả định pháp lý phải được kiểm tra nghiêm túc. Khi luật sư được nhìn nhận và hành nghề đúng vai trò của mình như một chuyên gia pháp lý độc lập, bản án không chỉ đúng luật mà còn vững chắc trước kháng cáo, kháng nghị và sự thử thách của thực tiễn. Khi đó, tranh tụng không còn là sự đối đầu, mà trở thành điều kiện cần để công lý được vận hành một cách an toàn và bền vững.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
“Luật sư tranh tụng không đối đầu với Tòa án, mà đối thoại để Tòa án ra bản án vững chắc hơn. Khi luật sư làm đúng vai trò chuyên gia pháp lý của mình, bản án không chỉ đúng luật mà còn an toàn trước kháng cáo, kháng nghị và sự kiểm nghiệm của thực tiễn”.
