Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số định hướng nhằm bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của phong tục mừng tuổi, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và củng cố các chuẩn mực xã hội trong đời sống đương đại.
Mở đầu
Tết Nguyên đán từ lâu đã trở thành không gian văn hóa đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Việt. Đây không chỉ là thời điểm chuyển giao năm cũ – năm mới, mà còn là dịp để các giá trị văn hóa truyền thống được tái hiện, củng cố và trao truyền giữa các thế hệ. Trong tổng thể các phong tục Tết, mừng tuổi là một thực hành văn hóa quen thuộc, gắn liền với ký ức Tết của nhiều thế hệ gia đình Việt Nam.
Mừng tuổi thường được hiểu một cách giản dị là việc trao cho nhau những phong bao nhỏ cùng lời chúc tốt lành đầu năm. Tuy nhiên, xét dưới góc độ văn hóa truyền thống, mừng tuổi không đơn thuần là hành vi trao – nhận mang tính vật chất, mà trước hết là sự gửi gắm phúc lành, thể hiện tình cảm, sự quan tâm và những mong ước tốt đẹp cho người thân, đặc biệt là giữa các thế hệ trong gia đình.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Ngày nay, khi đời sống kinh tế – xã hội không ngừng phát triển, phong tục mừng tuổi cũng có sự vận động nhất định về hình thức và cách thức thực hành. Điều này đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận đầy đủ giá trị truyền thống vốn làm nên ý nghĩa cốt lõi của phong tục nhằm bảo tồn và phát huy giá trị nhân văn, góp phần duy trì nét đẹp văn hóa này trong bối cảnh phát triển hiện nay.
1. Khái quát về phong tục mừng tuổi ngày Tết
1.1. Nguồn gốc và sự hình thành của tục mừng tuổi
Theo chuyện dân gian được lưu truyền trong văn hóa Trung Hoa, vào thời khắc giao thừa, các thần linh được cho là trở về thiên giới để phân định lại nhiệm vụ, tạo điều kiện để tà ma xuất hiện và gây hại cho trẻ nhỏ. Trong đó, có một loại yêu quái thường xuất hiện vào đêm giao thừa, xoa đầu trẻ em khi đang ngủ khiến trẻ hoảng sợ, quấy khóc và sinh bệnh. Tương truyền, trong một lần đi ngang qua một gia đình, có vị tiên đã hóa thành những đồng tiền đặt bên cạnh đứa trẻ. Khi yêu quái xuất hiện, ánh sáng phát ra từ những đồng tiền khiến chúng sợ hãi và bỏ chạy. Câu chuyện này dần được lan truyền trong dân gian, từ đó hình thành tập tục đặt tiền trong những túi màu đỏ để tặng trẻ em vào dịp đầu năm, với niềm tin mang lại sự bình an và xua đuổi những điều không may.
Trong văn hóa truyền thống của người Việt, phong tục mừng tuổi gắn liền với quan niệm dân gian về năm mới, tuổi mới và vòng tuần hoàn của thời gian. Tết là thời điểm con người bước sang một chu kỳ sống mới, mang theo hy vọng về sự bình an, may mắn và thịnh vượng. Việc “mừng tuổi” vì thế mang ý nghĩa cầu mong những điều tốt đẹp sẽ đến với mỗi cá nhân trong năm mới.
Mừng tuổi còn gắn với tín ngưỡng cầu may và quan niệm về sự khởi đầu. Người Việt tin rằng những lời nói, hành động đầu năm có ảnh hưởng nhất định đến cả năm, do đó mừng tuổi thường đi kèm với những lời chúc tốt đẹp, mang tính động viên và hướng thiện. Theo thời gian, phong tục này trở thành một nét sinh hoạt văn hóa quen thuộc, được duy trì và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
1.2. Hình thức và không gian thực hành phong tục
Phong tục mừng tuổi thường diễn ra trong những ngày đầu năm mới, chủ yếu trong không gian gia đình và họ hàng. Người lớn mừng tuổi trẻ em với mong muốn con cháu ngoan ngoãn, khỏe mạnh, học hành tiến bộ; con cháu mừng tuổi ông bà, cha mẹ để chúc thọ, thể hiện lòng hiếu kính, tri ân.
Hình thức mừng tuổi gắn với những biểu tượng văn hóa quen thuộc như phong bao mừng tuổi, màu sắc tươi sáng và những lời chúc mang tính ước lệ. Trong truyền thống, giá trị của vật được trao không phải là yếu tố quyết định, mà chính là ý nghĩa tinh thần và nghi thức ứng xử kèm theo mới tạo nên giá trị của phong tục.
2. Giá trị truyền thống của phong tục mừng tuổi
Thứ nhất, giá trị biểu trưng và tinh thần
Giá trị cốt lõi của phong tục mừng tuổi nằm ở ý nghĩa biểu trưng. Mừng tuổi trước hết là hành vi trao gửi lời chúc phúc, thể hiện mong ước về một năm mới an lành, may mắn. Vật được trao trong phong bao mừng tuổi chỉ đóng vai trò dẫn truyền, giúp cụ thể hóa lời chúc và tạo nên không khí vui tươi, trang trọng của dịp đầu năm, là biểu tượng cho sự trân trọng và thương yêu. Do vậy, việc mừng tuổi không hướng đến giá trị vật chất, mà nhấn mạnh đến yếu tố tinh thần. Chính lời chúc, thái độ ứng xử và sự quan tâm chân thành mới là nội dung cốt lõi làm nên ý nghĩa của phong tục này.
Thứ hai, giá trị nhân văn và gắn kết gia đình
Phong tục mừng tuổi phản ánh rõ nét giá trị nhân văn trong văn hóa gia đình Việt Nam. Thông qua việc mừng tuổi, các thế hệ trong gia đình thể hiện sự quan tâm, chăm sóc lẫn nhau. Người lớn gửi gắm kỳ vọng và tình yêu thương đối với con cháu; con cháu bày tỏ lòng kính trọng, biết ơn đối với ông bà, cha mẹ.
Hoạt động mừng tuổi vì thế góp phần củng cố mối quan hệ gia đình, tạo nên sự gắn kết bền chặt giữa các thế hệ. Trong không khí sum họp đầu năm, phong tục này trở thành một phương thức giao tiếp giàu cảm xúc, giúp nuôi dưỡng và duy trì tình cảm gia đình.
Thứ ba, giá trị giáo dục trong đời sống xã hội
Mừng tuổi còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, đặc biệt đối với trẻ em. Thông qua phong tục này, trẻ em được dạy cách chúc Tết, cách ứng xử lễ phép, biết trân trọng lời chúc và sự quan tâm của người lớn. Những chuẩn mực ứng xử được truyền đạt một cách tự nhiên, nhẹ nhàng, thông qua trải nghiệm thực tế trong gia đình.
Đối với người lớn, việc mừng tuổi cũng là dịp thể hiện vai trò nêu gương trong cách ứng xử, qua đó góp phần hình thành và củng cố các giá trị đạo đức, văn hóa trong đời sống xã hội. Đặc biệt, nó còn là bài học sâu sắc về việc chia sẻ và trao đi yêu thương. Việc duy trì phong tục này không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa mà còn giúp mỗi dịp Tết xuân về thêm phần ý nghĩa.
Thứ tư, giá trị cộng đồng và duy trì hòa khí xã hội
Không chỉ giới hạn trong phạm vi gia đình, phong tục mừng tuổi còn góp phần tạo nên không khí thân thiện, hòa thuận trong cộng đồng. Việc mừng tuổi, chúc Tết giữa họ hàng, làng xóm giúp tăng cường sự gắn bó, chia sẻ và cảm thông lẫn nhau.
Trong ý nghĩa đó, mừng tuổi là một trong những yếu tố góp phần duy trì hòa khí xã hội, tạo nên sự khởi đầu tích cực cho năm mới và củng cố các mối quan hệ xã hội trên nền tảng văn hóa truyền thống.
3. Những thách thức đặt ra đối với việc bảo lưu phong tục mừng tuổi ngày Tết trong bối cảnh hiện nay
Sự vận động của phong tục trong đời sống đương đại
Sự phát triển của xã hội hiện đại với những thay đổi về kinh tế, lối sống và cấu trúc gia đình đã tác động nhất định đến việc thực hành phong tục mừng tuổi. Khi cuộc sống đã đủ đầy, tục mừng tuổi không còn giữ nguyên “khuôn khổ” quy tắc và đã có sự sáng tạo thêm dưới nhiều hình thức. Đó là, việc mừng tuổi không còn bó hẹp trong 3 ngày tết mà có thể diễn ra trước và sau tết một số ngày. Bao lì xì cũng vậy, với đa dạng kiểu dáng, màu sắc: đỏ, vàng, xanh,... Đặc biệt trong thời đại công nghệ số, việc mừng tuổi qua các ứng dụng tài chính như tài khoản ngân hàng, Zalopay, ví điện tử Momo rất phổ biến và nhất là việc mừng tuổi thế nào cho phù hợp, mừng bao nhiêu là đủ đang là những vấn đề được quan tâm.
Trong quá trình vận động và thích ứng với đời sống hiện đại, phong tục mừng tuổi đứng trước nguy cơ bị giản lược về mặt ý nghĩa tinh thần. Khi việc thực hành phong tục chủ yếu tập trung vào hình thức hoặc phương thức trao – nhận, trong khi nội dung lời chúc và nghi thức ứng xử chưa được chú trọng đầy đủ, giá trị nhân văn vốn là nền tảng của phong tục có thể bị suy giảm.
Thách thức này không xuất phát từ bản thân phong tục, mà từ cách thức thực hành trong những điều kiện xã hội mới, đòi hỏi sự điều chỉnh về nhận thức để bảo đảm phong tục vẫn giữ được bản chất truyền thống.
Sự khác biệt thế hệ trong tiếp nhận và thực hành phong tục
Sự khác biệt về trải nghiệm sống và môi trường xã hội giữa các thế hệ dẫn đến những cách tiếp nhận khác nhau đối với phong tục mừng tuổi. Đối với thế hệ lớn tuổi, phong tục này gắn với không gian văn hóa gia đình truyền thống, nơi các nghi thức Tết mang tính cộng đồng rõ nét và đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự vai vế cũng như các chuẩn mực ứng xử trong gia đình. Trong khi đó, thế hệ trẻ tiếp cận phong tục mừng tuổi trong điều kiện xã hội hiện đại, với nhịp sống nhanh, không gian sinh hoạt gia đình có nhiều thay đổi và phạm vi giao tiếp xã hội được mở rộng. Những yếu tố này ảnh hưởng đến cách thực hành phong tục, khiến việc mừng tuổi trong một số trường hợp được nhìn nhận chủ yếu qua hình thức, trong khi ý nghĩa nghi thức và giá trị tinh thần truyền thống chưa được tiếp nhận đầy đủ.
Khoảng cách này, nếu không được điều hòa thông qua giáo dục gia đình và xã hội, có thể làm suy giảm vai trò giáo dục và truyền tiếp giá trị văn hóa của phong tục mừng tuổi. Đây là thách thức mang tính xã hội, đòi hỏi các giải pháp mang tính định hướng, lâu dài và phù hợp.
Thu hẹp không gian thực hành phong tục trong đời sống gia đình
Gia đình truyền thống nhiều thế hệ từng là môi trường quan trọng để phong tục mừng tuổi được duy trì và truyền dạy. Trong xã hội hiện đại, mô hình gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến, kéo theo sự thu hẹp về không gian và thời gian dành cho các nghi thức văn hóa truyền thống trong dịp Tết. Khi các dịp sum họp gia đình ít hơn hoặc mang tính ngắn hạn, cơ hội để truyền dạy và thực hành đầy đủ các nghi thức truyền thống cũng giảm theo.
Sự thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng truyền tiếp các giá trị tinh thần của phong tục mừng tuổi, đặc biệt đối với thế hệ trẻ. Khi không gian thực hành bị thu hẹp, phong tục có nguy cơ được duy trì chủ yếu ở hình thức bên ngoài, thiếu chiều sâu văn hóa.
Nguy cơ lệch chuẩn giá trị khi phong tục bị gắn với những mục đích ngoài ý nghĩa truyền thống
Hiện nay, phong tục mừng tuổi ngày Tết có thể đứng trước nguy cơ bị gắn với những mục đích ngoài ý nghĩa truyền thống ban đầu. Khi việc mừng tuổi không còn được thực hành thuần túy như một hành vi chúc phúc mang tính biểu trưng, mà bị chi phối bởi các toan tính mang tính cá nhân hoặc lợi ích riêng, giá trị nhân văn của phong tục có thể bị suy giảm, làm ảnh hưởng đến nhận thức của thế hệ trẻ.
Hiện tượng này không mang tính phổ biến, song đặt ra yêu cầu cần nhận diện một cách thận trọng. Việc sử dụng phong tục mừng tuổi không đúng với tinh thần vốn có của nó có thể làm nảy sinh sự lệch chuẩn trong cách hiểu và thực hành phong tục, từ đó ảnh hưởng đến niềm tin xã hội và làm phai nhạt ý nghĩa văn hóa tốt đẹp mà phong tục hướng tới.
Từ góc độ chuẩn mực xã hội, việc bảo đảm phong tục mừng tuổi không bị chi phối bởi các mục đích ngoài ý nghĩa truyền thống có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì niềm tin và sự đồng thuận xã hội. Phong tục, với tư cách là một thực hành văn hóa, chỉ có thể phát huy vai trò tích cực khi được đặt trong khuôn khổ các giá trị chung, phù hợp với đạo đức xã hội và truyền thống văn hóa của cộng đồng.
Tóm lại, cùng với sự phát triển của xã hội hiện nay, phong tục mừng tuổi có thể đối mặt với nguy cơ bị giản lược thành một thói quen mang tính thủ tục hoặc bị lợi dụng vì mục đích cá nhân nếu thiếu sự định hướng về chuẩn mực văn hóa. Việc nhận diện những thách thức này là cơ sở để đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của phong tục, bảo đảm sự phù hợp với các chuẩn mực xã hội và yêu cầu phát triển bền vững của đời sống văn hóa.
4. Định hướng bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của phong tục mừng tuổi ngày Tết
Một là, khẳng định giá trị truyền thống như một chuẩn mực văn hóa xã hội
Việc bảo tồn phong tục mừng tuổi cần được đặt trong tổng thể các chuẩn mực văn hóa xã hội của người Việt. Giá trị cốt lõi của phong tục không nằm ở yếu tố vật chất, mà ở ý nghĩa tinh thần, tính nhân văn và chức năng gắn kết các mối quan hệ gia đình, cộng đồng.
Việc khẳng định rõ giá trị này có ý nghĩa định hướng nhận thức xã hội, góp phần giúp phong tục mừng tuổi được thực hành đúng tinh thần truyền thống trong điều kiện xã hội hiện nay.
Hai là, phát huy vai trò của gia đình trong việc bảo tồn phong tục
Gia đình tiếp tục là chủ thể quan trọng nhất trong việc duy trì và truyền dạy phong tục mừng tuổi. Thông qua hành vi ứng xử và sự nêu gương của người lớn, các giá trị truyền thống được chuyển giao một cách tự nhiên và bền vững cho thế hệ sau.
Việc hướng dẫn trẻ em thực hành phong tục mừng tuổi với thái độ lễ phép, trân trọng và hiểu đúng ý nghĩa của nghi thức là yếu tố then chốt để bảo tồn giá trị văn hóa của phong tục trong đời sống gia đình hiện đại.
Ba là, gắn bảo tồn phong tục với giáo dục và truyền thông văn hóa
Bên cạnh gia đình, các hoạt động giáo dục và truyền thông có vai trò hỗ trợ trong việc lan tỏa và củng cố giá trị truyền thống của phong tục mừng tuổi. Thông qua các hoạt động truyền thông văn hóa, giáo dục nhà trường và cộng đồng, việc mừng tuổi cần được đặt trong mối liên hệ với các giá trị truyền thống như lòng nhân ái, sự kính trọng và gắn kết xã hội. Cách tiếp cận này giúp hạn chế nguy cơ hiểu sai hoặc vận dụng phong tục không phù hợp với tinh thần vốn có của nó.
Bốn là, thực hành phong tục mừng tuổi phù hợp với chuẩn mực xã hội và bối cảnh hiện đại
Bảo tồn phong tục mừng tuổi không đồng nghĩa với việc giữ nguyên hình thức thực hành một cách cứng nhắc. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, phong tục cần được thực hành linh hoạt, phù hợp với điều kiện sống và chuẩn mực xã hội, đồng thời vẫn bảo đảm giữ gìn giá trị truyền thống cốt lõi. Tuy nhiên, sự thích ứng này cần được đặt trong khuôn khổ các giá trị văn hóa và chuẩn mực xã hội chung. Việc xác lập những giới hạn mang tính chuẩn mực sẽ góp phần ngăn ngừa nguy cơ biến tướng phong tục, bảo đảm mừng tuổi tiếp tục là một thực hành văn hóa tích cực, phù hợp với truyền thống và yêu cầu của đời sống đương đại.
Dưới góc độ chuẩn mực xã hội, những định hướng này góp phần hỗ trợ việc hình thành môi trường văn hóa lành mạnh trong đời sống cộng đồng. Sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại sẽ giúp phong tục mừng tuổi tiếp tục tồn tại như một thực hành văn hóa có ý nghĩa, góp phần làm giàu đời sống tinh thần của xã hội.
Kết luận
Phong tục mừng tuổi ngày Tết là một giá trị văn hóa truyền thống giàu ý nghĩa nhân văn, phản ánh sâu sắc các mối quan hệ gia đình và cộng đồng trong văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, phong tục này tiếp tục vận động và thích ứng với những điều kiện mới, đồng thời đặt ra yêu cầu cần được gìn giữ và phát huy một cách có ý thức.
Việc bảo tồn phong tục mừng tuổi không chỉ nhằm duy trì một hình thức sinh hoạt văn hóa, mà quan trọng hơn là gìn giữ những giá trị tinh thần, nhân văn đã được hun đúc qua nhiều thế hệ. Duy trì phong tục mừng tuổi chính là góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa Tết và nuôi dưỡng những giá trị tốt đẹp trong thời đại hiện nay.
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Chí Bền (2013), Phong tục, lễ hội và đời sống văn hóa người Việt, Nxb. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.
2. Lê Như Hoa (2012), Gia đình Việt Nam truyền thống và hiện đại, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
3. Phan Ngọc (2006), Bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb. Văn hóa – Thông tin, Hà Nội.
4. Trần Ngọc Thêm (2016), Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb. TP. Hồ Chí Minh.
5. Ngô Đức Thịnh (2014), Bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb. Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội.
6. Toan Ánh (1991), Phong tục Việt Nam, Nxb. TP. Hồ Chí Minh.
7. Trần Quốc Vượng (chủ biên) (2010), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb. Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
8. Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2018), Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
9. Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (2015), Văn hóa truyền thống Việt Nam, Nxb. Văn hóa – Thông tin, Hà Nội.
10. https://vanhoavaphattrien.vn/giu-gin-net-dep-van-hoa-mung-tuoi-ngay-tet-nguyen-dan-a23257.html, truy cập ngày 07/01/2026.
ThS. TRẦN THỊ LỆ
Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
