Trong đời sống hiện nay, không khó để bắt gặp những hành vi từng được xem là bình thường như mở nhạc lớn trong khu dân cư, tranh cãi trên mạng xã hội với ngôn từ vượt kiểm soát, chia sẻ lại thông tin chưa được kiểm chứng, hay sử dụng dữ liệu khách hàng để phục vụ hoạt động kinh doanh. Ở thời điểm thực hiện, những hành vi này thường được nhìn nhận như lựa chọn mang tính cá nhân hoặc thông lệ phổ biến trong môi trường xã hội. Nhưng khi được đặt vào một cách tiếp cận quản lý chặt chẽ hơn, đặc biệt trong bối cảnh sửa đổi Bộ luật Hình sự, chính những hành vi tưởng như quen thuộc đó có thể bước vào một vùng rủi ro pháp lý nhạy cảm hơn.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Điểm đáng chú ý không nằm ở việc hành vi tự nó thay đổi, mà ở cách hành vi đó được nhìn nhận. Một hành vi có thể không gây vấn đề khi diễn ra ở quy mô nhỏ hoặc trong một bối cảnh nhất định, nhưng khi mức độ ảnh hưởng lớn hơn, khi tác động lan rộng hoặc khi bị đặt lại trong một cách đánh giá khác, kết luận pháp lý có thể thay đổi hoàn toàn. Khi đó, vấn đề không còn là hành vi có bị cấm rõ ràng hay không, mà là liệu hành vi đó có thể bị đặt vào phạm vi xử lý hình sự hay không.
Một xu hướng rõ nét trong các định hướng sửa đổi lần này là việc mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Nếu trước đây phạm vi truy cứu đối với pháp nhân còn tương đối giới hạn, thì hiện nay đang có đề xuất mở rộng đáng kể, với quy mô có thể tăng gần gấp đôi số lượng tội danh áp dụng. Điều này cho thấy pháp luật hình sự không chỉ tập trung vào cá nhân mà đang tiến sâu hơn vào hoạt động của doanh nghiệp, từ các hành vi kinh tế truyền thống đến những lĩnh vực mới gắn với dữ liệu, công nghệ và vận hành thị trường.
Sự thay đổi này khiến ranh giới giữa rủi ro kinh doanh, vi phạm hành chính và trách nhiệm hình sự trở nên nhạy cảm hơn. Một quyết định được đưa ra theo thông lệ thị trường, dựa trên cách hiểu phổ biến tại thời điểm đó, có thể không tạo ra rủi ro khi diễn ra. Nhưng khi được đánh giá lại trong một bối cảnh pháp lý mới hoặc dưới cách tiếp cận chặt chẽ hơn, chính quyết định đó có thể trở thành đối tượng bị xem xét. Khi ấy, câu hỏi không còn là “đã làm gì”, mà là “việc đó có thể bị coi là gì”, và người thực hiện không còn kiểm soát hoàn toàn cách hiểu đó.
Trong khi đó, cần nhìn nhận rằng Bộ luật Hình sự Việt Nam vốn đã là một hệ thống có mức độ nghiêm khắc cao, với nhiều khung hình phạt nặng và phạm vi áp dụng rộng. Khi một hệ thống như vậy tiếp tục mở rộng “lưới hình sự” cả ở khu vực dân sinh lẫn khu vực doanh nghiệp, nếu không đi kèm tiêu chí đủ rõ về điểm dừng, rủi ro không chỉ tăng dần mà có thể chuyển trạng thái, từ còn có thể kiểm soát sang khó dự báo.
Ở khu vực đời sống, việc những hành vi tưởng như nhỏ lẻ như tranh cãi trên mạng hay vi phạm trật tự sinh hoạt có thể bị xem xét dưới góc độ nghiêm khắc hơn tạo ra cảm giác rằng ranh giới pháp lý đang tiến gần hơn đến đời sống hàng ngày. Ở khu vực doanh nghiệp, việc mở rộng trách nhiệm pháp nhân khiến những quyết định kinh doanh không còn chỉ đối mặt với rủi ro thị trường, mà còn phải tính đến khả năng bị đánh giá lại dưới góc độ hình sự. Hai xu hướng này gặp nhau ở một điểm chung: ranh giới giữa “rủi ro chấp nhận được” và “rủi ro pháp lý” trở nên khó nhận diện hơn.
Khi ranh giới pháp lý trở nên khó nhận diện, chi phí tuân thủ cũng thay đổi bản chất. Nó không còn nằm ở việc làm đúng quy định, mà nằm ở việc dự đoán cách quy định sẽ được áp dụng. Một cá nhân hoặc doanh nghiệp buộc phải lựa chọn giữa việc vận hành trong trạng thái thận trọng quá mức, làm giảm hiệu quả hoạt động, hoặc chấp nhận rủi ro mà không nhận thức đầy đủ. Cả hai lựa chọn này đều tạo ra chi phí không chỉ cho từng chủ thể mà cho toàn bộ môi trường kinh tế - xã hội.
Trong bối cảnh đó, việc mở rộng áp dụng hình phạt tiền cũng cần được hiểu đúng trong bản chất của pháp luật hình sự. Phạt tiền không đơn thuần là nghĩa vụ tài chính, mà là một hình phạt chính đi kèm án tích và các hệ quả pháp lý lâu dài. Đối với pháp nhân, một bản án hình sự có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận tín dụng, tham gia thị trường và uy tín kinh doanh. Vì vậy, sự thay đổi về công cụ không đồng nghĩa với việc rủi ro giảm đi, mà chỉ là sự thay đổi cách rủi ro được thể hiện.
Vấn đề cốt lõi vì thế không nằm ở việc hình phạt nặng hơn hay nhẹ hơn, mà nằm ở khả năng dự báo của pháp luật. Một hệ thống pháp luật hiệu quả không phải là hệ thống khiến người tuân thủ phải suy đoán, mà là hệ thống giúp họ biết trước giới hạn của mình trước khi hành vi diễn ra. Khi ranh giới không còn nằm trọn trong điều luật mà phụ thuộc vào cách diễn giải và bối cảnh áp dụng, rủi ro không còn là ngoại lệ, mà trở thành trạng thái có thể hiện diện thường xuyên trong đời sống.
Trong hơn một thập kỷ, Bộ luật Hình sự đã nhiều lần được sửa đổi, nhưng lần này diễn ra trong một bối cảnh khác: khi hành vi phát sinh nhanh hơn khả năng định nghĩa của pháp luật, sai số trong việc xác định ranh giới không còn là vấn đề kỹ thuật mà trở thành rủi ro của cả hệ thống; khi đó, giá trị của pháp luật không nằm ở việc bao phủ mọi hành vi, mà ở khả năng lựa chọn đúng điểm can thiệp với tiêu chí đủ rõ để người tuân thủ nhận diện trước khi hành vi diễn ra, bởi nếu điểm can thiệp bị đẩy quá sớm, quá rộng và quá sâu, ranh giới giữa kiểm soát và can thiệp quá mức sẽ trở nên mong manh.
Khi ranh giới đủ rõ, pháp luật tạo ra sự ổn định và niềm tin. Khi ranh giới bị kéo giãn mà không có tiêu chí đủ cụ thể, rủi ro không còn nằm ở hành vi, mà nằm ở cách hành vi đó sẽ bị nhìn nhận. Khi đó, tuân thủ không còn là việc làm đúng, mà trở thành nỗ lực tránh bị hiểu sai.
Một hệ thống pháp luật mạnh không chỉ là hệ thống xử lý được nhiều hành vi hơn, mà là hệ thống giúp người tuân thủ biết rõ giới hạn của mình trước khi rủi ro xảy ra.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tich TAT Law Firm.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT LawFirm
“Khi phạm vi hình sự hóa được mở rộng từ đời sống dân sinh đến hoạt động của pháp nhân, rủi ro lớn nhất không nằm ở việc làm sai, mà ở việc khó dự báo được giới hạn của mình. Một hệ thống pháp luật hiệu quả không chỉ mạnh ở công cụ, mà phải rõ ở điểm dừng".
