Trong thực tế quản trị, mỗi quyết định đều gắn với một thời điểm cụ thể. Nó được hình thành khi thông tin còn chưa đầy đủ, khi áp lực về tiến độ hoặc kết quả đang hiện hữu, và khi người ra quyết định phải lựa chọn trong một tập hợp phương án không hoàn hảo. Ở thời điểm đó, một quyết định có thể là hợp lý, thậm chí là lựa chọn tối ưu trong những gì có thể biết và có thể làm. Chính vì vậy, phần lớn những người tham gia vào quá trình ra quyết định thường tin rằng nếu các căn cứ tại thời điểm ban hành là đủ, nếu quy trình được thực hiện đúng và nếu lựa chọn được đưa ra trong giới hạn hợp lý của bối cảnh, thì quyết định đó sẽ nằm trong một vùng an toàn nhất định.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Nhưng giá trị của một quyết định không dừng lại ở thời điểm nó được ban hành. Khi quyết định bị đưa ra xem xét trong quá trình thanh tra, kiểm tra, điều tra hoặc đánh giá trách nhiệm, nó không còn được đặt trong bối cảnh ban đầu, mà được tách ra như một dữ kiện độc lập, được phân tích dưới góc nhìn của hiện tại. Những người xem xét không trải qua những giới hạn thông tin trước đó, không chịu áp lực ra quyết định tại thời điểm đó, và cũng không bị ràng buộc bởi những lựa chọn mà người trong cuộc từng phải cân nhắc. Họ không nhìn quyết định như một phản ứng trong hoàn cảnh cụ thể, mà nhìn nó như một văn bản, một dấu vết, một đối tượng cần được lý giải bằng logic của hiện tại.
Từ thời điểm đó, vấn đề không còn nằm ở việc quyết định đã được đưa ra như thế nào, mà ở chỗ khi nó bị đặt lại, người khác sẽ hiểu nó theo cách nào. Đây là sự dịch chuyển quan trọng nhất của rủi ro, nhưng cũng là điều khó nhận diện nhất. Bởi trong nhiều trường hợp, nội dung của quyết định không thay đổi, hồ sơ cũng không thay đổi, chữ ký cũng không thay đổi, nhưng ý nghĩa của quyết định thì thay đổi. Nó không còn được hiểu theo cách nó được tạo ra, mà theo cách người khác diễn giải nó.
Trong cách diễn giải lại, quyết định không còn được đánh giá bằng những gì đã được cân nhắc, mà bằng những gì có thể được nhìn thấy và chứng minh từ hồ sơ còn lại. Bối cảnh có thể biến mất, nhưng dấu vết thì không, và chính những gì còn lại sẽ quyết định cách quyết định đó bị hiểu.
Rủi ro vì vậy không chỉ xuất hiện khi một quyết định bị xem xét lại, mà xuất hiện khi quyết định đó bị hiểu lại theo một cách khác với cách hiểu ban đầu. Đây không phải là sự thay đổi đến từ bản thân quyết định, mà đến từ sự thay đổi của người đọc, của bối cảnh và của tiêu chuẩn đánh giá. Một quyết định, trong thực tế, có thể tồn tại đồng thời dưới nhiều cách hiểu: một cách hiểu tại thời điểm nó được ban hành, và một hoặc nhiều cách hiểu khác tại thời điểm nó bị xem xét lại. Khoảng cách giữa các cách hiểu này không phải lúc nào cũng rõ ràng, nhưng lại chính là nơi rủi ro pháp lý bắt đầu hình thành. Khi khoảng cách đó càng lớn, khả năng tự bảo vệ của quyết định càng giảm, bất kể quyết định đó tại thời điểm ban đầu có hợp lý đến đâu.
Điều đáng chú ý là sự thay đổi trong cách hiểu không diễn ra một cách ồn ào. Nó hình thành dần khi bối cảnh thay đổi, khi người đọc thay đổi và khi tiêu chuẩn đánh giá được áp dụng theo một logic khác. Trong quá trình đó, quyết định không còn giữ nguyên ý nghĩa ban đầu của nó, mà mang ý nghĩa được gán bởi người diễn giải. Và trong nhiều trường hợp, người ra quyết định không còn là người kiểm soát ý nghĩa đó nữa. Một quyết định có thể được kiểm soát tại thời điểm ban hành, nhưng không đồng nghĩa với việc nó có thể được kiểm soát trong cách nó bị hiểu ở những thời điểm sau đó.
Chính ở đây, bài toán quản trị không còn chỉ là bài toán ra quyết định, mà trở thành bài toán duy trì khả năng bảo vệ ý nghĩa của quyết định. Một quyết định không chỉ tồn tại ở thời điểm nó được ký, mà còn tiếp tục tồn tại trong những lần bị mở lại. Và trong mỗi lần như vậy, nó có thể được đặt vào một bối cảnh khác, được nhìn dưới một góc độ khác và được đánh giá theo một tiêu chuẩn khác. Khi đó, câu hỏi không còn là quyết định đúng hay sai theo nghĩa thông thường, mà là liệu quyết định đó có giữ được một cách hiểu nhất quán khi bị đặt vào các hệ quy chiếu khác nhau hay không.
Nếu một quyết định được đặt lại hôm nay, liệu nó có đang được hiểu đúng theo cách mà nó từng được tạo ra hay không? Đây không còn là câu hỏi mang tính lý thuyết. Đó là câu hỏi chạm trực tiếp vào vùng rủi ro mà nhiều doanh nghiệp, doanh nhân không nhìn thấy, bởi họ vẫn tin rằng quyết định sẽ được đánh giá theo logic đã tạo ra nó. Nhưng thực tế không vận hành theo niềm tin đó. Thực tế vận hành theo những gì còn lại, theo cách người khác nhìn thấy, và theo cách người khác có thể suy luận.
Có một thời điểm mà nhiều người chỉ nhận ra khi đã quá muộn: quyết định vẫn mang tên mình, nhưng ý nghĩa của nó thì không còn do mình quyết định.
Một quyết định vì thế không rủi ro ở thời điểm được ban hành. Rủi ro bắt đầu khi nó bị đặt lại trong một cách hiểu khác, bởi những người không ở trong bối cảnh ban đầu. Và đến lúc đó, vấn đề không còn là quyết định đúng hay sai, mà là người ra quyết định không còn kiểm soát được cách quyết định của mình sẽ bị hiểu như thế nào.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
Chuyên gia về cấu trúc quyết định và rủi ro pháp lý, rủi ro hình sự trong quản trị doanh nghiệp, với trọng tâm là khả năng tồn tại của quyết định dưới các cách diễn giải khác nhau trong bối cảnh thanh tra, kiểm tra và truy xét trách nhiệm.
“Một quyết định không thay đổi. Nhưng cách nó bị hiểu thì luôn có thể thay đổi và rủi ro bắt đầu từ chính sự thay đổi đó”.
