Trong nhiều cuộc thảo luận về sửa đổi Bộ luật Hình sự, câu hỏi thường được đặt ra là pháp luật sẽ nghiêm khắc hơn hay nhân văn hơn. Đây là một cách tiếp cận quen thuộc, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, rất dễ bỏ qua ý nghĩa sâu hơn của lần sửa đổi này. Một lần sửa đổi lớn của luật hình sự không chỉ là việc thêm, bớt hay điều chỉnh một số tội danh, mà là sự điều chỉnh trong cách Nhà nước lựa chọn công cụ để can thiệp vào đời sống xã hội.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Trong các đề xuất sửa đổi hiện nay, có thể thấy rõ xu hướng thu hẹp hình phạt tử hình, mở rộng áp dụng hình phạt tiền và phân hóa trách nhiệm theo mức độ tham gia và hậu quả. Đây không đơn thuần là sự thay đổi kỹ thuật, mà phản ánh một cách tiếp cận thực dụng hơn đối với hành vi vi phạm, đặc biệt trong các lĩnh vực gắn với lợi ích kinh tế.
Khi hành vi phát sinh từ động cơ lợi ích, việc xử lý bằng các công cụ tác động trực tiếp vào lợi ích vật chất không phải là dấu hiệu của sự “nhẹ tay”, mà là sự lựa chọn nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh. Một chế tài có thể phát huy tác dụng không phải vì nó gây ra mức độ trừng phạt lớn nhất, mà vì nó tác động đúng vào cấu trúc động cơ của hành vi. Ở góc độ này, việc mở rộng áp dụng hình phạt tiền hoặc các cơ chế buộc khắc phục hậu quả cho thấy pháp luật đang dịch chuyển từ cách tiếp cận thiên về tước đoạt sang cách tiếp cận thiên về điều chỉnh.
Điểm khác biệt quan trọng của lần sửa đổi này không nằm ở việc bổ sung thêm các hành vi bị xử lý, mà ở cách pháp luật can thiệp sâu hơn vào logic vận hành của các quan hệ kinh tế – xã hội. Nếu trước đây, hình phạt chủ yếu được đặt ở cuối quá trình, như một phản ứng đối với hậu quả đã xảy ra, thì hiện nay, hình phạt còn mang ý nghĩa như một tín hiệu chính sách, buộc các chủ thể phải cân nhắc trách nhiệm ngay từ khi hình thành hành vi.
Sự dịch chuyển này là cần thiết trong một môi trường mà các quan hệ kinh tế và công nghệ ngày càng phức tạp. Một quyết định kinh doanh có thể ảnh hưởng đến nhiều tầng lợi ích, một hành vi tưởng như cục bộ có thể tạo ra hệ quả lan rộng, và một sai lệch nhỏ trong quá trình vận hành có thể tích lũy thành rủi ro lớn. Trong bối cảnh đó, nếu pháp luật chỉ đứng ở cuối để xử lý hậu quả, khả năng phòng ngừa sẽ luôn đi sau thực tế.
Tuy nhiên, chính sự dịch chuyển này cũng đặt ra một yêu cầu lớn hơn đối với chính sách hình sự. Khi pháp luật mở rộng vai trò từ trừng phạt sang điều chỉnh hành vi, ranh giới giữa các loại trách nhiệm - dân sự, hành chính và hình sự, trở nên nhạy cảm hơn. Nếu không được thiết kế đủ rõ, việc mở rộng công cụ hình sự có thể dẫn đến một hệ quả ngược lại: thay vì nâng cao hiệu quả quản lý, nó làm gia tăng sự bất an trong môi trường tuân thủ.
Điều đáng lưu ý không phải là việc hình phạt trở nên nặng hơn hay nhẹ hơn, mà là phạm vi của việc hình sự hóa được xác định ở mức nào. Khi các công cụ hành chính và dân sự chưa được sử dụng đầy đủ, việc đưa quá sớm hoặc quá rộng các quan hệ xã hội vào quỹ đạo hình sự có thể tạo ra áp lực không cần thiết đối với cả doanh nghiệp và người dân. Một hệ thống pháp luật nếu can thiệp quá sâu vào những hành vi lẽ ra có thể được điều chỉnh bằng các cơ chế khác, sẽ làm gia tăng chi phí tuân thủ và làm giảm khả năng dự báo của pháp luật.
Ở góc độ này, tính “nhân văn” của Bộ luật Hình sự không chỉ thể hiện ở việc giảm hình phạt nặng, mà còn ở khả năng phân định đúng ranh giới can thiệp. Nhân văn hơn không có nghĩa là dễ dãi hơn, mà là xử lý đúng hơn, phân hóa rõ hơn và lựa chọn đúng công cụ đối với từng loại hành vi. Ngược lại, nếu việc mở rộng chế tài không đi kèm với tiêu chí đủ rõ, cảm nhận về sự công bằng có thể bị ảnh hưởng, và niềm tin vào pháp luật cũng vì thế mà suy giảm.
Một chính sách hình sự hiện đại vì vậy không chỉ đo bằng mức độ nghiêm khắc, mà bằng khả năng tạo ra sự cân bằng giữa trật tự xã hội và không gian phát triển. Pháp luật cần đủ mạnh để ngăn chặn những hành vi gây hại, nhưng cũng cần đủ “vừa vặn” để không làm nghẹt thở những hoạt động bình thường của đời sống kinh tế - xã hội. Khi ranh giới này được xác định rõ, người tuân thủ có thể nhận diện được giới hạn của mình trước khi hành vi xảy ra. Khi ranh giới không đủ rõ, sự tuân thủ sẽ luôn mang tính bị động.
Sửa đổi Bộ luật Hình sự, vì thế, không chỉ là câu chuyện của các cơ quan lập pháp hay giới chuyên môn. Nó tác động trực tiếp đến cách mỗi cá nhân và mỗi tổ chức cân nhắc hành vi của mình trong một môi trường pháp lý đang thay đổi. Khi hình phạt không còn chỉ là phản ứng đối với cái sai, mà trở thành công cụ định hình hành vi, tiêu chuẩn của sự an toàn cũng không còn dừng ở việc “không vi phạm điều cấm”.
Điều quan trọng hơn là khả năng nhận diện giới hạn của hành vi trong một hệ thống đang vận động. Khi cách pháp luật can thiệp thay đổi, cách xã hội hiểu về trách nhiệm cũng thay đổi theo.
Sửa luật không chỉ thay đổi quy định. Sửa luật là cách pháp luật định nghĩa lại cách hành vi được đánh giá trong toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT LawFirm
“Điểm đáng chú ý của sửa đổi Bộ luật Hình sự không chỉ nằm ở việc hình phạt nặng hơn hay nhẹ hơn, mà ở cách pháp luật đang dịch chuyển từ xử lý hậu quả sang điều chỉnh hành vi. Khi đó, chính sách hình sự không chỉ phản ứng với cái sai, mà còn định hình cách các chủ thể cân nhắc trách nhiệm ngay từ khi ra quyết định".
