Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 xác lập nguyên tắc xuyên suốt là tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự, đồng thời yêu cầu mọi hoạt động tố tụng phải được tiến hành công bằng, khách quan, đúng pháp luật. Trong tinh thần đó, việc giao kết luận điều tra và cáo trạng không thể bị giản lược thành thao tác “giao giấy - ký nhận”, mà phải được xem là một khâu bảo đảm quyền, có ý nghĩa quyết định đối với khả năng thực hiện quyền bào chữa của bị can.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Từ thực tiễn giải quyết án hình sự cho thấy, không ít trường hợp bị can là người cao tuổi, trình độ văn hóa hạn chế, thậm chí không đọc thông viết thạo. Với nhóm đối tượng này, việc giao một tập văn bản tố tụng dày đặc thuật ngữ pháp lý để ký nhận, nếu không kèm theo việc đọc và giải thích phù hợp, rất khó bảo đảm rằng họ thực sự hiểu nội dung buộc tội cũng như những hệ quả pháp lý có thể phát sinh đối với bản thân.
Trong khi đó, pháp luật tố tụng hình sự quy định rõ bị can có quyền được biết mình bị khởi tố về tội gì, được giải thích đầy đủ về quyền và nghĩa vụ của mình. Quyền “được biết” ở đây không thể hiểu theo nghĩa hình thức là được nhận văn bản, mà phải được bảo đảm trên thực tế, phù hợp với khả năng nhận thức, trình độ văn hóa và điều kiện cụ thể của từng bị can.
Xét về mặt thủ tục, việc giao kết luận điều tra hoặc cáo trạng trong các trường hợp nêu trên có thể vẫn đáp ứng trình tự, thẩm quyền theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Sau khi kết thúc điều tra, cơ quan điều tra ban hành kết luận điều tra và đề nghị truy tố; tiếp đó, Viện Kiểm sát ban hành cáo trạng và giao cho bị can theo đúng trình tự luật định. Tuy nhiên, nếu việc “tống đạt” chỉ dừng lại ở việc hoàn tất biên bản giao nhận mà không quan tâm đến khả năng tiếp nhận, hiểu biết của người bị giao, thì hiệu quả bảo đảm quyền tố tụng trên thực tế vẫn là vấn đề cần được nhìn nhận một cách thận trọng.
Quyền “được biết” của bị can chỉ thực sự được bảo đảm khi họ hiểu được nội dung buộc tội, phạm vi truy tố cũng như quyền và nghĩa vụ của mình trong giai đoạn tố tụng tiếp theo. Đối với những người không đủ khả năng đọc - hiểu, quyền này chỉ có ý nghĩa khi nội dung văn bản được đọc cho họ nghe, được giải thích rõ ràng, dễ hiểu, phù hợp với trình độ văn hóa và hoàn cảnh cụ thể. Đây cũng chính là cách thức thể hiện đúng trách nhiệm giải thích quyền và nghĩa vụ cho người tham gia tố tụng theo tinh thần của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Một vấn đề khác cũng cần được nhìn nhận thẳng thắn là vai trò của luật sư trong những thời điểm tố tụng then chốt này. Trên thực tế, nhiều bị can đã có luật sư tham gia ngay từ giai đoạn điều tra. Tuy nhiên, không ít trường hợp việc giao kết luận điều tra hoặc cáo trạng vẫn được thực hiện khi luật sư không được thông báo hoặc không có mặt.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Xét thuần túy theo quy định pháp luật hiện hành, việc này có thể chưa bị coi là vi phạm thủ tục tố tụng, bởi Bộ luật Tố tụng hình sự chưa đặt ra nghĩa vụ bắt buộc phải có luật sư chứng kiến khi giao các văn bản nói trên. Tuy nhiên, nếu tiếp cận vấn đề từ góc độ bảo đảm quyền bào chữa - một trong những quyền cơ bản của người bị buộc tội - thì đây vẫn là khoảng trống cần được cân nhắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật.
Khi bị can đã có luật sư, việc giao các văn bản tố tụng quan trọng trong điều kiện có sự tham gia của luật sư sẽ giúp bảo đảm rằng bị can được giải thích đầy đủ, hiểu đúng nội dung buộc tội, đồng thời có điều kiện trao đổi, chuẩn bị cho việc thực hiện quyền bào chữa một cách thực chất, thay vì bị động và hình thức.
Từ thực tiễn hành nghề có thể thấy, bị can cao tuổi, trình độ văn hóa thấp là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trong quá trình tố tụng. Họ ít phản ứng, ít khiếu nại và thường chấp nhận các thủ tục một cách thụ động. Trong bối cảnh đó, chữ ký của họ trên biên bản giao nhận nhiều khi chỉ mang ý nghĩa hoàn tất thủ tục, chưa chắc phản ánh việc họ đã thực sự hiểu nội dung buộc tội hay hệ quả pháp lý liên quan.
Chính vì vậy, việc bảo đảm quyền tố tụng cho nhóm đối tượng này không chỉ là yêu cầu tuân thủ điều luật, mà còn là thước đo cho tinh thần nhân văn của nền tư pháp hình sự. Khi cơ quan tiến hành tố tụng chủ động đọc, giải thích rõ ràng nội dung kết luận điều tra, cáo trạng; đồng thời tạo điều kiện để luật sư tham gia trong những thời điểm then chốt, thì không chỉ quyền lợi của bị can được bảo đảm tốt hơn, mà tính minh bạch, công bằng của toàn bộ quá trình tố tụng cũng được củng cố.
Có thể khẳng định rằng, trong tố tụng hình sự, đúng thủ tục là điều kiện cần. Nhưng đối với bị can yếu thế - cao tuổi, trình độ văn hóa thấp, không đọc thông viết thạo - chừng đó vẫn chưa đủ. Điều kiện đủ phải là việc bảo đảm họ thực sự hiểu và thực sự có khả năng thực hiện quyền bào chữa theo đúng tinh thần của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Chỉ khi đó, tố tụng hình sự mới có thể được coi là công bằng và đúng nghĩa.
