Trong mọi giai đoạn phát triển, pháp luật hình sự luôn đứng trước một bài toán khó: làm thế nào để vừa bảo đảm trật tự xã hội, vừa không triệt tiêu những động lực hợp pháp của đời sống kinh tế và dân sinh. Nếu nghiêng quá về trừng phạt, hệ thống sẽ trở nên cứng nhắc và tốn kém. Nếu nghiêng quá về khoan dung, hiệu lực răn đe sẽ suy giảm. Vì vậy, mỗi lần sửa đổi lớn không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là một bước cân lại điểm cân bằng giữa quyền lực trừng phạt của Nhà nước và không gian vận hành của xã hội.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
Những thay đổi đang được đặt ra trong lần sửa đổi này phản ánh rõ nỗ lực tái thiết điểm cân bằng đó. Việc giảm bớt các hình phạt tước tự do nghiêm khắc nhất, đồng thời tăng cường các chế tài kinh tế, cho thấy pháp luật đang dịch chuyển từ cách tiếp cận “tước bỏ” sang “điều chỉnh”. Khi hành vi phát sinh từ lợi ích, việc xử lý bằng công cụ kinh tế giúp tác động trực tiếp vào động cơ, buộc chủ thể phải tính toán lại hành vi của mình trong tương lai. Đây là một hướng đi có tính thực dụng và phù hợp với nhiều lĩnh vực, đặc biệt là các quan hệ kinh tế phức tạp.
Tuy nhiên, chính sự dịch chuyển này cũng làm lộ ra một vấn đề sâu hơn. Khi pháp luật không chỉ dừng ở việc xử lý hậu quả mà đi vào cấu trúc của hành vi và lợi ích, phạm vi can thiệp tất yếu được mở rộng. Và khi phạm vi đó mở rộng, câu hỏi không còn là “có can thiệp hay không”, mà là “can thiệp đến mức nào là đủ”.
Trong thực tế, không phải mọi sai lệch đều cần đến công cụ hình sự. Nhiều hành vi phát sinh từ thiếu sót, từ vận hành chưa hoàn thiện hoặc từ sự thay đổi nhanh của môi trường kinh doanh và công nghệ có thể được điều chỉnh hiệu quả bằng các công cụ hành chính, dân sự hoặc thị trường. Khi những hành vi này bị kéo quá sớm vào quỹ đạo hình sự, hệ quả không chỉ nằm ở một vụ việc cụ thể, mà ở cảm giác bất định lan rộng trong toàn bộ môi trường tuân thủ.
Điều đáng lo không phải là hình phạt nặng hơn, mà là ranh giới hình sự hóa có thể bị đẩy quá sớm, quá rộng và quá sâu.
Khi một hệ thống pháp luật lựa chọn “lối tắt” hình sự để giải quyết những vấn đề vốn thuộc về quản lý hành chính hoặc điều chỉnh thị trường, nó có thể tạo ra hiệu ứng tức thời về trật tự, nhưng đồng thời làm suy giảm khả năng dự báo của pháp luật trong dài hạn. Người tuân thủ khi đó không còn dựa vào ranh giới rõ ràng để hành động, mà buộc phải vận hành trong trạng thái phòng thủ.
Một hành vi có thể hoàn toàn bình thường tại thời điểm thực hiện, nhưng trở thành rủi ro khi bị đặt lại trong một bối cảnh đánh giá khác.
Khi đó, rủi ro không còn nằm ở hành vi, mà nằm ở việc hành vi đó có thể bị hiểu theo cách nào.
Sự an toàn của một hệ thống pháp luật không nằm ở việc bao phủ được bao nhiêu hành vi, mà ở việc người tuân thủ có thể nhận diện được giới hạn của mình trước khi hành vi xảy ra. Khi giới hạn đó không đủ rõ, chi phí tuân thủ sẽ tăng lên, không phải vì quy định nhiều hơn, mà vì cách áp dụng trở nên khó dự đoán hơn.
Một hệ thống nhân văn vì thế không phải là hệ thống chỉ giảm hình phạt nặng. Nhân văn còn là khả năng phân biệt được đâu là hành vi cần trừng phạt bằng công cụ hình sự, đâu là hành vi nên được xử lý bằng các cơ chế khác. Khi mọi sai lệch đều có nguy cơ bị đưa vào cùng một quỹ đạo xử lý, sự phân hóa – vốn là cốt lõi của công bằng – sẽ bị suy giảm.
Trong bối cảnh kinh tế và công nghệ thay đổi nhanh, ranh giới giữa các loại trách nhiệm không còn tuyệt đối rõ ràng như trước. Nhưng điều đó không có nghĩa là pháp luật có thể mở rộng vô hạn. Ngược lại, càng trong môi trường phức tạp, việc xác định rõ giới hạn can thiệp càng trở nên quan trọng.
Ranh giới pháp lý không chỉ được xác định bởi điều luật, mà bởi quyết định của hệ thống về việc dừng lại ở đâu.
Chính tại điểm này, ý nghĩa thực sự của một Bộ luật Hình sự nhân văn được bộc lộ. Một hệ thống tốt không phải là hệ thống xử lý được nhiều hành vi hơn, mà là hệ thống biết lựa chọn đúng những hành vi cần xử lý bằng công cụ mạnh nhất. Sự nghiêm khắc không nằm ở mức án, mà nằm ở việc không để những hành vi đáng bị xử lý thoát khỏi trách nhiệm. Và sự nhân văn không nằm ở việc giảm nhẹ hình phạt một cách đại trà, mà ở việc không đưa những hành vi chưa đến mức cần thiết vào quỹ đạo hình sự.
Nhân văn không chỉ là giảm nặng. Nhân văn là biết dừng.
Trong bối cảnh sửa đổi Bộ luật Hình sự, yêu cầu quan trọng nhất không phải là mở rộng bao nhiêu, mà là dừng đúng chỗ.
Một hệ thống pháp luật hiệu quả không phải là hệ thống khiến mọi người sợ, mà là hệ thống khiến mọi người biết rõ mình nên dừng ở đâu.
Sửa đổi luật, vì vậy, không chỉ là câu chuyện của các điều khoản. Đó là câu chuyện của niềm tin: niềm tin rằng pháp luật sẽ can thiệp đúng lúc, đúng mức và đúng bản chất. Khi niềm tin đó được duy trì, pháp luật trở thành nền tảng ổn định cho phát triển. Khi niềm tin đó bị xói mòn, ngay cả những quy định hợp lý nhất cũng có thể tạo ra sự dè dặt và trì trệ.
Một Bộ luật Hình sự tốt không phải là bộ luật xử lý được nhiều hành vi hơn, mà là bộ luật khiến người tuân thủ biết rõ giới hạn của mình trước khi rủi ro xảy ra.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
“Một chính sách hình sự nhân văn không chỉ nằm ở việc giảm hình phạt nặng, mà ở việc xác định đúng giới hạn can thiệp của pháp luật. Khi ranh giới đó không rõ, rủi ro không nằm ở hành vi, mà nằm ở cách hệ thống lựa chọn mở rộng hay thu hẹp phạm vi xử lý. Nhân văn, suy cho cùng, là biết dừng đúng chỗ”.
