Giai đoạn 2020-2022 thị trường chứng khoán đã có những bước phát triển ấn tượng, chỉ số VNIndex đã vượt 1.500 điểm và giá trị giao dịch đã vượt 02 tỉ USD/phiên, trở thành chỉ số chứng khoán tăng mạnh thứ hai thế giới với mức tăng trưởng 28%, đã dần trở thành điểm hứa hẹn của các tổ chức và quỹ đầu tư thế giới. Tuy nhiên, dưới góc nhìn rủi ro quản lý thị trường thì đây lại chính là “mảnh đất màu mỡ” của hành vi thao túng thị trường chứng khoán có nhiều điều kiện để “sinh sôi nảy nở”, gia tăng tần suất vi phạm, có quy mô lớn diễn ra rất cao, cách thức, mức độ thực hiện hành vi ngày càng nhanh chóng, phức tạp, tinh vi với tính chất đặc biệt nghiêm trọng, số tiền thu lợi bất hợp pháp rất lớn. Dấu hiệu chuyển hoá của một số phương thức thao túng thị trường chứng khoán trá hình hoặc có thể bị điều khiển bởi dòng tiền thao túng bí ẩn từ các công ty, tập đoàn lớn, có sự tư vấn, giúp sức tích cực, chuyên sâu của các cá nhân, tổ chức có chức vụ, quyền hạn trong tổ chức niêm yết hoặc công ty chứng khoán. Điển hình là vụ việc ông Trịnh văn Quyết đã có hành vi thao túng giá cổ phiếu của 06 mã cổ phiếu liên quan đến FLC với số tiền thu lợi bất hợp pháp là 975 tỉ dồng. Để thực hiện hành vi thao túng thị trường chứng khoán, ông Trịnh văn Quyết đã thành lập 20 doanh nghiệp, mở 450 tài khoản chứng khoán thông qua các cá nhân, tổ chức tại 41 công ty chứng khoán để tạo cung cầu giả, đây được xem là hành vi thao túng giá cổ phiếu phức tạp và có quy mô lớn nhất từ trước đến nay trong lịch sử của thị trường chứng khoán Việt Nam.
Ảnh minh họa. Nguồn: VOV.
1. Hệ thống quy định pháp luật về chứng khoán và pháp luật liên quan còn bộc lộ nhiều vấn đề bất cấp, hạn chế, thiếu sót, chưa phù hợp với thực tiễn, không đáp ứng được khả năng kiểm soát, phòng ngừa hành vi thao túng, cũng như chưa tác động có hiệu quả tới ý thức chấp hành pháp luật của các chủ thể tham gia thị trường chứng khoán. Bên cạnh đó, vẫn còn nhiều điểm bất cập, vướng mắc, mâu thuẫn, chồng chéo, gây ra nhiều hạn chế, khó khăn, lúng túng trong việc nhận diện và xử lý những hành vi thao túng thị trường chứng khoán, trong khi các biện pháp, khả năng giám sát, quản lý thị trường chứng khoán còn nhiều hạn chế, không chủ động, thiếu chặt chẽ, dẫn đến các hành vi thao túng thị trường chứng khoán diễn ra liên tục ở quy mô lớn.
1.2. Pháp luật hiện hành chưa có quy định, ghi nhận hành vi tin đồn sai sự thật, cung cấp thông tin sai lệch ra công chúng để tạo cung cầu giả tạo, thao túng thị trường chứng khoán là mặt khách quan của tội “Thao túng thị trường chứng khoán” quy định tại Điều 211 Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025. Như vậy, đã có sự khác biệt trong trong nhận thức về biểu hiện mặt khách quan của tội "Thao túng thị trường chứng khoán" giữa Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025 và Luật Chứng khoán năm 2019.
Đây là sự thiếu sót, bất cập, mâu thuẫn, không đồng bộ trong hệ thống pháp luật, đẫn đến việc phòng ngừa, xử lý đối với hành vi thao túng thị trường chứng khoán bị hạn chế, gặp nhiều khó khăn, không đạt được hiệu quả trước mặt trái của cuộc cách mạng 4.0 và trong sự bùng nổ thông tin trên nền tảng số, không gian mạng. Do vậy, để các quy định pháp luật hiện hành không bị lạc lối giữa sự phát triển nhanh chóng của các phương tiện truyền thông trong thời đại công nghệ số, hệ thống pháp luật cần thiết phải bổ sung kịp thời hành vi tin đồn sai sự thật, cung cấp thông tin sai lệch ra công chúng để tạo cung cầu giả tạo, thao túng giá cổ phiếu là mặt khách quan của tội thao túng thị trường chứng khoán để có cơ sở xem xét, đánh giá truy cứu trách nhiệm pháp lý.
1.3. Pháp luật hiện hành chưa có quy định, ghi nhận biện pháp ngăn ngừa, kiểm soát hành vi thu lợi bất hợp pháp trên thị trường phái sinh thông qua hành vi thao túng thị trường chứng khoán nằm trong rổ chỉ số làm căn cứ xác định cho chỉ số chứng khoán phái sinh.
2. Sự bất cập, không hợp lý trong hình phạt chính (phạt tiền): Nghị định số 156/2020/NĐ-CP Điều 5 khoản 1, 2 quy định mức phạt tiền tối đa đối với hành vi thao túng thị trường chứng khoán là 10 lần khoản thu trái pháp luật (không thấp hơn 03 tỉ đồng) đối với pháp nhân thương mại và 05 lần khoản thu trái pháp luật (không thấp hơn 1,5 tỉ đồng) đối với cá nhân.
Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025 Điều 211 khoản 1 quy định: “Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây thu lợi bất chính từ 500 triệu đồng đến dưới 1.500 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho nhà đầu tư từ 01 tỉ đồng đến dưới 03 tỉ đồng thì bị phạt tiền từ 500 triệu đến 02 tỉ đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm”. Như vây chúng ta nhận thấy, có những trường hợp bị truy cứu trách nhiệm hình sự nhưng chỉ phải gánh chịu hậu quả pháp lý nhẹ hơn so với truy cứu trách nhiệm hành chính. Mặt khác, cá nhân gây thiệt hại cho nhà đầu tư từ 01 tỉ đồng trở lên nhưng hình phạt tiền chỉ từ 500 triệu đồng thấp hơn (bằng 1/2) mức thiệt hại gây ra, đây là “lỗi” nghiêm trọng về kỹ thuật lập pháp cần phải được khắc phục, sửa đổi. Khoản 3 quy định hình phạt bổ sung đối với cá nhân phạm tội: “Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ từ 50 triệu đến 250 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 đến 05 năm” là bất cập, không phù hợp, khó có thể giữ được trật tự, ổn định và phát triển của xu hướng, diễn biến trên thị trường chứng khoán và đã và đang giới hạn khả năng tác động lên ý thức chấp hành pháp luật của các chủ thể tham gia thị trường chứng khoán. Hạn chế sức răn đe, phòng ngừa hành vi thao túng thị trường chứng khoán nhằm thu lợi bất hợp pháp từ những chù thể có trình độ, kiến thức, kinh nghiệm, chức vụ, quyền hạn và tài sản (cổ phiếu) mà họ đang có, khi chủ thể thực hiện hành vi thao túng vẫn còn khả năng, cơ hội dễ dàng trở lại đảm nhiệm chức vụ, kinh doanh, hành nghè trong lĩnh vực chứng khoán trong một thời gian nhất định.
Hành vi thao túng thị trường chứng khoán có mức độ gây nguy hại cao cho các chủ thể liên quan đến thị trường chứng khoán, nhà đầu tư và cho nền kinh tế quốc gia. Do đó, khi xây dựng các hình phạt bổ sung áp dụng đối với chủ thể thực hiện hành vi thao túng phải dựa trên cơ sở áp dụng phương pháp phân tích lợi ích vật chất giữa các mặt đối lập về địa vị xã hội, sự nghiệp và khả năng tương lai của chủ thể.
3. Hệ thống pháp luật tuy đã có quy định, ghi nhận nhưng không có hướng dẫn cụ thể, rõ ràng:
(i) Về định lượng truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội “Thao túng thị trường chứng khoán” tại Điều 211 Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025 đang tồn tại trong nhiều thuật ngữ khác nhau, tuy nhiên chưa có hướng dẫn chi tiết, rõ ràng để áp dụng thi hành. Theo đó, để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội này bắt buộc phải xác định được số tiền “thu lợi bất hợp pháp” hoặc “gây thiệt hại cho nhà đầu tư” là bao nhiêu, xác định trên cơ sở nào, để có thể hiểu đúng nội hàm của các thuật ngữ “khoản thu trái pháp luật”, “số lợi bất hợp pháp”, “thu lợi bất chính”, “gây thiệt hại cho nhà đầu tư”.
(ii) Biện pháp khắc phục hậu quả chưa được quy định chi tiết, cho nên chưa bảo đảm được quyền lợi cho các chủ thể bị thiệt hại. Theo đó, Điều 36 khoản 3 Nghị định số 156/2020/NĐ-CP chỉ quy định “buộc nộp lại khoản thu trái pháp luật có được do thực hiện hành vi vi phạm” mà không có bất kỳ quy định chi tiết nào về việc định hướng xử lý khoản thu trái pháp luật này, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại là không bảo đảm việc khôi phục lại quyền và lợi ích hợp pháp cho nhà đầu tư bị xâm hại.
(iii) Chưa có quy định chi tiết về căn cứ phát sinh yêu cầu bồi thường thiệt hại đối với hành vi thao túng thị trường chứng khoán là rào cản làm cho việc xác định trở nên khó khăn trong việc viện dẫn, áp dụng giải quyết, xử lý. Trong khi Điều 351 khoản 1 Bộ luật dân sự năm 2015; Điều 132, 133 Luật Chứng khoán năm 2019 lại quy định căn cứ phát sinh tranh chấp bồi thường thiệt hại theo hướng chung nhất, nên chủ thể bị vi phạm khó có thể bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
(iv) Chưa có quy định rõ ràng về việc xác định phạm vi bồi thường thiệt hại, như khoản thu nhập thực tế bị mất, các khoản lãi, phí phát sinh trong quá trình giao dịch chứng khoán bị thiệt hại trong giai đoạn diễn ra hành vi thao túng thị trường chứng khoán, gây khó khăn, lúng túng, không thống nhất trong việc áp dụng, thực hiện, giải quyết.
(v) Chưa có cơ chế bảo vệ các công ty chứng khoán, tổ chức niêm yết bị thiệt hại ngoài hợp đồng về tài sản, uy tín, thương hiệu, vốn và khả năng huy động vốn bởi hành vi thao túng thị trường chứng khoán.
Tiến sĩ, Luật sư NGUYỄN QUANG HIỀN
