Đào tạo luật sư không phải là một dịch vụ tiêu dùng, nơi người học bỏ tiền để thu ngay giá trị tương ứng. Đó là sự đầu tư vào một chuẩn mực nghề nghiệp mà sai lầm nghề nghiệp có thể gây thiệt hại cho quyền lợi của người khác, làm xói mòn niềm tin vào hệ thống pháp luật và ảnh hưởng đến trật tự công bằng trong xã hội.
Luật sư Mai Thị Thảo - Phó Giám đốc TAT Law Firm.
So sánh chi phí đào tạo luật sư với các ngành nghề kỹ thuật hay dịch vụ khác thường dựa trên giả định rằng bỏ tiền ra phải thu lại giá trị ngay. Với nghề luật sư, giả định này dễ dẫn đến suy diễn sai về bản chất đào tạo. Ở những ngành khác, đặt câu hỏi “trả bao nhiêu - nhận được gì ngay” là hợp lý. Nhưng với nghề luật sư, giá trị thật sự của người hành nghề chỉ được cộng hưởng sau thời gian dài thử thách trong thực tế nơi phán đoán pháp lý, kỹ năng phân tích và khả năng chịu trách nhiệm bị thử lửa. Không có môi trường thực tiễn, không có áp lực quyết định, thì chưa thể nói đến giá trị nghề.
Nghề luật sư không tạo giá trị ngay sau giảng đường. Một sinh viên luật, dù xuất sắc đến đâu, khi vừa rời giảng đường vẫn chưa thể tạo ra giá trị nghề nghiệp một cách độc lập. Nghề luật không phải sản xuất sản phẩm hữu hình có thể cân đo đong đếm ngay; mà là nghề phải gánh hệ quả pháp lý thật, nơi mỗi lựa chọn được đưa ra đều có rủi ro pháp lý đi kèm. Bất kỳ quyết định sai nào trong môi trường thực tế đều có thể gây thiệt hại cho khách hàng, tổ chức xã hội hoặc quyền lợi công cộng. Đây chính là lý do vì sao học luật chỉ là điều kiện cần, nhưng không phải là điều kiện đủ để trở thành luật sư.
Giai đoạn tập sự hành nghề luật sư là học nghề chứ không phải lao động tạo giá trị. Thực tiễn cho thấy, gọi giai đoạn tập sự là lao động đơn thuần là không phù hợp với bản chất đào tạo nghề. Tập sự là giai đoạn người học quan sát, lặp lại, thử sai, sửa sai, luôn dưới sự giám sát của người hướng dẫn và tổ chức hành nghề chịu trách nhiệm cuối cùng. Trong giai đoạn này, phần lớn giá trị mà người tập sự tạo ra thuộc về chính quá trình học: Họ học cách đặt câu hỏi đúng, học cách tư duy cấu trúc và học cách chịu trách nhiệm cho quyết định của mình trong thực tiễn pháp lý.
Nếu xem tập sự như lao động tạo giá trị ngay lập tức, sẽ có nguy cơ biến giai đoạn học nghề thành môi trường “hỗ trợ công việc” của tổ chức hành nghề. Khi đó, mục tiêu nghề nghiệp bị thay thế bằng mục tiêu lợi ích trước mắt, khiến người học mất đi trọng tâm phát triển năng lực. Điều này không chỉ làm lệch vai trò tập sự, mà còn làm méo mó mối quan hệ giữa nghề luật và xã hội.
Một sự thật thẳng thắn cần được nhìn nhận: Trong giai đoạn tập sự, không tồn tại “ngôi sao” theo nghĩa giá trị tạo ra ngay cho xã hội hay khách hàng. Có thể có người tiếp thu nhanh, thể hiện tốt các kỹ năng cơ bản, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc họ đã hoàn chỉnh về tư duy nghề nghiệp. Nghề luật là một hành trình dài, và giá trị thật sự chỉ được xác nhận khi người hành nghề đã đứng độc lập trước những tình huống pháp lý phức tạp, nơi lời giải pháp pháp lý không có sẵn trong sách giáo khoa.
Khi nói về chi phí đào tạo luật sư, tiền bạc chỉ là phần dễ thấy nhất và cũng là phần nhỏ nhất. Chi phí thật sự nằm ở thời gian để một người đủ chín muồi nghề nghiệp; ở rủi ro mà tổ chức hành nghề chấp nhận khi kèm cặp người mới; và ở trách nhiệm nghề nghiệp mà người luật sư phải mang theo trong suốt hành trình hành nghề. Đây là chi phí không thể cân đo bằng con số trên hợp đồng hoặc bảng thu chi của trường học hay tổ chức hành nghề.
Nghề luật không phải nghề trả giá ngay, mà là nghề buộc người học phải trả trước bằng trách nhiệm. Điều đắt nhất của nghề luật không nằm ở học phí, mà ở trách nhiệm công dân và trách nhiệm xã hội mà luật sư phải đặt lên trước khi bước vào từng vụ việc. Trước khi soi tiền, cần soi nghề; và trước khi đòi hỏi giá trị, cần hiểu cái giá mà nghề luật buộc mỗi người phải trả.
Luật sư MAI THỊ THẢO
Phó Giám đốc TAT Law Firm
Luật sư Mai Thị Thảo - Phó Giám đốc TAT Law Firm, luật sư với kinh nghiệm 15 năm hành nghề:
"Đào tạo luật sư không đắt ở học phí, mà đắt ở thời gian, rủi ro và trách nhiệm mà xã hội đặt lên người hành nghề. Nếu chỉ soi tiền mà không soi nghề, mọi tranh luận đều đi chệch bản chất".
