Điều đáng nói là trong nhiều trường hợp, những hành vi này thậm chí không còn tạo ra cảm giác “đang vi phạm”. Người xem quen với việc tìm phim miễn phí, người dùng mạng xã hội quen với việc chia sẻ lại nội dung mà không cần quan tâm đến nguồn gốc. Nhiều người dần xem việc “xài chùa” nội dung số như một phản xạ bình thường của môi trường internet.
Luật sư Mai Thảo, Phó Giám đốc TAT Law Firm.
Có lẽ, điều đáng lo nhất hiện nay không chỉ nằm ở vài website lậu hay một số hành vi sao chép riêng lẻ, mà ở việc thị trường đang dần hình thành tâm lý quen tay với việc sử dụng tài sản trí tuệ mà không cần trả chi phí tương xứng cho người tạo ra nó.
Loạt vụ án xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan vừa được Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố thời gian gần đây vì vậy là diễn biến rất đáng chú ý. Điều thị trường quan tâm không chỉ là có bao nhiêu cá nhân hay doanh nghiệp bị xử lý, mà là tín hiệu cho thấy cách nhìn về vi phạm bản quyền trong môi trường số đang dần thay đổi.
Trong nhiều năm, vi phạm bản quyền tại Việt Nam chủ yếu được xử lý theo hướng hành chính hoặc tranh chấp dân sự. Tuy nhiên, khi nền kinh tế số phát triển mạnh, cách tiếp cận này bắt đầu bộc lộ những giới hạn nhất định. Bởi hiện nay, phần giá trị lớn nhất của nhiều doanh nghiệp không còn nằm ở tài sản hữu hình, mà nằm ở nội dung, dữ liệu, thương hiệu, phần mềm và khả năng sáng tạo.
Một doanh nghiệp giải trí có thể đầu tư hàng chục tỉ đồng cho một chương trình biểu diễn, nhưng chỉ sau một đêm, toàn bộ nội dung đã bị phát tán rộng rãi trên mạng. Một nhà sản xuất phim có thể mất phần lớn doanh thu khi phim bị đăng trái phép trên các website lậu ngay trong tuần đầu công chiếu. Một nhà sáng tạo nội dung cũng có thể đánh mất lợi thế cạnh tranh chỉ vì sản phẩm bị sao chép quá nhanh bởi các tài khoản khác.
Trong môi trường số, tốc độ lan truyền gần như quyết định trực tiếp giá trị thương mại của sản phẩm sáng tạo. Chính vì vậy, thiệt hại từ hành vi vi phạm bản quyền hiện nay không còn dừng ở câu chuyện “dùng tạm cho vui” như nhiều người vẫn nghĩ.
Điều đáng chú ý là các vụ việc bị khởi tố gần đây không chỉ xoay quanh một cá nhân đăng tải nội dung trái phép, mà đã mở rộng đến nhiều mô hình khai thác nội dung có tổ chức hơn, từ công ty truyền thông, nền tảng biểu diễn, đơn vị khai thác nội dung số cho đến các mô hình livestream giải trí. Điều đó cho thấy rủi ro sở hữu trí tuệ hiện nay đã lan rộng trên toàn bộ chuỗi vận hành của ngành công nghiệp nội dung số.
Ở góc độ thị trường, đây là vấn đề rất đáng lưu ý. Nếu hành vi khai thác trái phép nội dung tiếp tục diễn ra với chi phí vi phạm quá thấp, thị trường sẽ rất dễ hình thành một cơ chế cạnh tranh lệch lạc, nơi người đầu tư cho sáng tạo phải cạnh tranh với những mô hình kiếm tiền bằng chính thành quả của người khác nhưng với chi phí thấp hơn rất nhiều.
Khi đó, người chịu thiệt không chỉ là nghệ sĩ, nhà sản xuất hay doanh nghiệp sở hữu bản quyền. Về dài hạn, điều bị ảnh hưởng lớn hơn chính là động lực sáng tạo của toàn bộ thị trường.
Sẽ rất khó để người sáng tạo tiếp tục đầu tư nghiêm túc nếu họ luôn có cảm giác rằng sản phẩm của mình có thể bị sao chép, cắt ghép và khai thác gần như ngay lập tức chỉ sau vài cú nhấp chuột.
Việt Nam đang đặt nhiều kỳ vọng vào phát triển kinh tế số, công nghiệp văn hóa và doanh nghiệp công nghệ. Nhưng để những mục tiêu đó trở thành thực chất, thị trường cần một môi trường mà ở đó người đầu tư cho sáng tạo cảm thấy tài sản trí tuệ của họ được bảo vệ đủ nghiêm túc.
Điều doanh nghiệp quan tâm hiện nay không chỉ là “có xử lý hay không”, mà là hệ thống pháp luật có tạo ra được tính nhất quán và khả năng dự đoán đủ rõ cho môi trường kinh doanh số hay không. Đồng thời, các nền tảng trung gian cũng cần hiểu rằng trách nhiệm trong môi trường số ngày càng không còn dừng ở vai trò “đăng tải hộ” hay “phân phối hộ” như trước đây.
Bởi suy cho cùng, một thị trường mà “xài chùa” trở thành phản xạ bình thường sẽ rất khó giữ được động lực sáng tạo dài hạn. Đến một lúc nào đó, người ta sẽ không còn muốn đầu tư nhiều cho những giá trị có thể bị sao chép quá dễ dàng chỉ sau vài cú nhấp chuột.
Luật sư Mai Thảo hiện là Phó Giám đốc TAT Law Firm, phụ trách các lĩnh vực tư vấn doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ và pháp lý trong môi trường kinh doanh số. Bà tham gia nghiên cứu, tư vấn nhiều vấn đề liên quan đến bảo vệ tài sản vô hình, quản trị rủi ro pháp lý và môi trường cạnh tranh trong nền kinh tế số.
Các bài viết của Luật sư Mai Thảo theo đuổi hướng tiếp cận gần với thực tiễn thị trường và hành vi xã hội, tập trung vào mối quan hệ giữa pháp luật, môi trường kinh doanh và động lực sáng tạo của doanh nghiệp.
Luật sư MAI THẢO
Phó Giám đốc TAT Law Firm.
